Công bố Hiệp ước EU-Vương quốc Anh về Gibraltar: Xóa bỏ "bức tường cuối cùng tại lục địa Châu Âu"

Vào những ngày cuối tháng 2 năm 2026, cộng đồng quốc tế đã chứng kiến việc công bố chính thức văn bản pháp lý cuối cùng của Hiệp ước toàn diện giữa Liên minh Châu Âu (EU) và Vương quốc Anh liên quan đến Gibraltar. Tài liệu quan trọng này là kết quả của tiến trình đàm phán cam go kéo dài nhiều năm kể từ sau sự kiện Anh rời khỏi EU (Brexit), nhằm mục đích kiến tạo một không gian pháp lý ổn định và thống nhất cho Lãnh thổ hải ngoại của Anh. Đồng thời, hiệp ước cũng chú trọng đến việc duy trì sự nhất quán và an toàn cho thị trường chung EU cũng như khu vực tự do di chuyển Schengen.

Trọng tâm của thỏa thuận lịch sử này là việc xóa bỏ vĩnh viễn hàng rào biên giới vật lý nổi tiếng với tên gọi "La Verja". Trong hơn một thế kỷ, công trình này đã chia cắt bán đảo Gibraltar với đô thị La Línea de la Concepción thuộc Tây Ban Nha. Bộ trưởng Ngoại giao Tây Ban Nha, ông José Manuel Albares, đã bày tỏ sự hoan nghênh nhiệt liệt đối với quyết định này, coi đó là sự chấm dứt của "bức tường cuối cùng tại lục địa Châu Âu". Theo kế hoạch đã được thống nhất, hiệp ước sẽ bắt đầu có hiệu lực tạm thời từ ngày 10 tháng 4 năm 2026, sau khi hoàn tất các thủ tục phê chuẩn cần thiết tại Nghị viện Anh và Nghị viện Châu Âu.

Văn bản pháp lý đồ sộ này bao gồm 336 điều khoản, quy định chi tiết về một thực tế vận hành hoàn toàn mới cho Gibraltar – khu vực vốn không nằm trong Hiệp định Thương mại và Hợp tác EU-Anh năm 2021. Việc đạt được thỏa thuận mang lại sự an tâm tuyệt đối cho khoảng 15.000 người lao động đang hàng ngày di chuyển qua lại giữa hai bên biên giới để làm việc. Hệ thống quản lý biên giới sẽ chứng kiến một cuộc cải tổ lớn: các hoạt động kiểm tra thuộc diện Schengen sẽ được chuyển trực tiếp đến sân bay và cảng biển của Gibraltar thông qua cơ chế "chìa khóa đôi". Theo đó, các nhân viên an ninh Tây Ban Nha sẽ thay mặt EU thực hiện các thủ tục kiểm soát phối hợp cùng chính quyền sở tại.

Thời điểm chuyển đổi mô hình kiểm soát được ấn định trùng với ngày ra mắt Hệ thống Nhập cảnh/Xuất cảnh (EES) mới của Châu Âu vào ngày 10 tháng 4, giúp giảm bớt các thủ tục quét sinh trắc học bắt buộc cho mọi hành khách. Mô hình kiểm soát song phương này có nhiều điểm tương đồng với hệ thống mà cảnh sát Pháp đang vận hành tại ga St Pancras ở London dành cho hành khách tàu Eurostar. Theo đó, các sĩ quan Tây Ban Nha sẽ giữ quyền quyết định cuối cùng về việc cho phép nhập cảnh dựa trên các quy định khắt khe của Schengen. Phó Thủ tướng Tây Ban Nha, bà María Jesús Montero, khẳng định rằng hiệp ước đã đáp ứng được "khát vọng lịch sử" của người dân vùng Campo de Gibraltar.

Mặc dù mang lại nhiều thay đổi về kinh tế và đi lại, hiệp ước khẳng định rõ ràng rằng các điều khoản không hề xâm phạm đến chủ quyền của Gibraltar, phù hợp với lập trường kiên định của phía Anh. Tuy nhiên, tại Madrid, phe đối lập do ông Alberto Núñez Feijóo dẫn đầu thuộc Đảng Nhân dân đã lên tiếng chỉ trích mạnh mẽ, coi đây là một sự nhượng bộ chính trị không đáng có. Bên cạnh đó, thỏa thuận cũng thiết lập một cơ chế hải quan đặc thù, cho phép miễn thuế quan và hạn ngạch hàng hóa. Đổi lại, Gibraltar sẽ áp dụng mức thuế nhập khẩu mới là 15%, dự kiến tăng lên 17% vào năm 2028, đánh dấu sự kết thúc của thời kỳ không áp dụng thuế giá trị gia tăng (VAT) tại vùng lãnh thổ này.

Để đảm bảo việc thực thi diễn ra suôn sẻ, một Hội đồng Hợp tác đã được thành lập với sự tham gia trực tiếp của Tây Ban Nha để giám sát các hoạt động chung, ngoại trừ các vấn đề liên quan đến chủ quyền. Ủy viên Thương mại EU, ông Maroš Šefčovič, đã mô tả việc ký kết hiệp ước là một "sự kiện lịch sử", mở ra một chương mới đầy triển vọng trong quan hệ đối tác giữa EU và Vương quốc Anh. Thỏa thuận không chỉ tháo gỡ những nút thắt về địa chính trị mà còn tạo tiền đề cho sự phát triển kinh tế bền vững và ổn định cho toàn bộ khu vực trong tương lai.