Portugese Kerstavondmaaltijd: Oorsprong Kabeljauw en Nederlandse Taalinvloed

De Portugese traditie van de Consoada, de kerstavondmaaltijd op 24 december, wordt gekenmerkt door de onwrikbare aanwezigheid van kabeljauw, bekend als 'bacalhau'. Deze culinaire gewoonte vindt zijn oorsprong in de middeleeuwse periode, geworteld in de christelijke discipline van vasten voorafgaand aan belangrijke religieuze feesten zoals Kerstmis en Pasen, wat het verbod op vleesconsumptie inhield. Gezouten en gedroogde kabeljauw werd de primaire delicatesse voor deze gelegenheid, voornamelijk omdat het een betaalbare vissoort was die in het gehele land gemakkelijk houdbaar bleef, wat de logistieke uitdagingen van transport en opslag effectief omzeilde.

De term 'Consoada' zelf is afgeleid van het Latijnse 'consolata', wat 'troost' of 'verkwikking' betekent, verwijzend naar de lichte maaltijd die men nuttigde na een dag vasten, vaak na de 'Missa do Galo' of middernachtmis. Hoewel de consumptie van bacalhau nu een nationale aangelegenheid is, begon de populariteit ervan in het noorden van het land. Literaire bronnen, zoals het boek 'Natal Minhoto' uit 1882 van Ramalho Ortigão, documenteren bereidingen die lijken op 'Bacalhau à Provençal'. In contrast hiermee prefereerden andere regio's, zoals Alentejo of Funchal, traditioneel vleesgerechten of 'canja', een kippenbouillon, om het vasten na de nachtmis te verbreken.

De landelijke veralgemening van de kabeljauwvangst consolideerde zich pas na de Tweede Wereldoorlog, onder het bewind van het Estado Novo, dat de vis als een symbool van de bescheidenheid van het Portugese volk beschouwde en de aanvoer ervan reguleerde. Taalkundige Marco Neves heeft de etymologie van 'bacalhau' onderzocht en een veelgehoorde theorie ontkracht. Hoewel de associatie met het Baskisch ('bakailao') logisch lijkt gezien de historische rol van Basken in de kabeljauwvangst, stelt Neves dat concreet bewijs deze directe link niet ondersteunt.

Neves suggereert dat de oorsprong waarschijnlijker ligt in Noord-Europa, specifiek Nederland, waar het woord in de 12e eeuw in het Nederlands voorkwam als 'kabeljauw' of gerelateerde vormen zoals 'cabellau' in de 12e eeuw. Het woord verspreidde zich taalkundig naar het zuiden en bereikte het Iberisch Schiereiland tussen de 16e en 17e eeuw; de eerste geschreven vermelding in het Baskisch dateert pas uit de 17e eeuw. De Portugese ontdekkingsreizigers, waaronder Álvaro Martins Homem en João Corte-Real aan het einde van de 15e eeuw, noemden Newfoundland 'Terra dos Bacalhaus' vanwege de overvloed aan kabeljauw, en namen de droogtechniek over van de inheemse bevolking.

De traditie van het niet afwassen van het servies na de Consoada, uit respect voor overleden familieleden die mogelijk nog komen eten, benadrukt de blijvende culturele en familiale betekenis van dit kerstavondritueel. De culinaire invloeden reiken zelfs tot de Luso-Indiase gemeenschappen in Kochi, waar 'Consoada' verwijst naar een plateau van zoetigheden en hartige hapjes gedeeld tijdens de advent, een fusie van Portugese, Nederlandse, Engelse en lokale smaken.