Tái phân tích dữ liệu sứ mệnh Viking 1976: Liệu nhân loại đã tìm thấy sự sống trên Sao Hỏa từ nửa thế kỷ trước?

Một cuộc phân tích mới đầy đột phá về dữ liệu thu được từ các sứ mệnh Viking của NASA vào năm 1976 đang thách thức sự đồng thuận lâu nay của giới khoa học về một Sao Hỏa không có sự sống. Nghiên cứu này, vừa được công bố trên tạp chí chuyên ngành "Astrobiology", khẳng định rằng những kết quả tích cực từ thí nghiệm "Phóng thích có đánh dấu" (Labeled Release - LR) vốn từng bị gạt bỏ như những sai số kỹ thuật hoặc do nhiễm bẩn, thực tế có thể là bằng chứng xác thực về sự hiện diện của các vi sinh vật trên hành tinh Đỏ.

Các sứ mệnh Viking, bao gồm việc hạ cánh tàu Viking-1 tại vùng đồng bằng Chryse Planitia và Viking-2 tại Utopia Planitia, đánh dấu nỗ lực trực tiếp đầu tiên của con người trong việc tìm kiếm sự sống ngoài Trái Đất. Trong thí nghiệm LR, các nhà khoa học đã quan sát thấy một phản ứng tích cực: sự giải phóng khí 14CO2 phóng xạ sau khi đưa các chất dinh dưỡng có đánh dấu vào mẫu đất, một dấu hiệu đặc trưng của hoạt động sinh học. Tuy nhiên, kết quả này đã bị nghi ngờ ngay sau đó do sự thất bại của thí nghiệm Sắc ký khí - Khối phổ (GC-MS) trong việc phát hiện các phân tử hữu cơ quan trọng. Hệ quả là cộng đồng khoa học thời bấy giờ, tóm gọn qua quan điểm của nhà khoa học dự án Gerald Soffen, đã đi đến kết luận: "Không có thực thể hữu cơ, không có sự sống".

Chìa khóa cho cách diễn giải mới này nằm ở việc phát hiện ra muối perchlorate trong đất Sao Hỏa bởi tàu đổ bộ Phoenix vào năm 2008. Các nhà nghiên cứu, bao gồm Steven Benner từ Quỹ Tiến hóa Phân tử Ứng dụng, đã chứng minh rằng perchlorate là những chất oxy hóa cực mạnh. Khi bị nung nóng đến nhiệt độ 500 độ C trong quy trình phân tích của GC-MS, perchlorate có thể đã phá hủy hoàn toàn các phân tử hữu cơ có trong mẫu. Vào năm 2010, Rafael Navarro-González đã thực nghiệm cho thấy phản ứng giữa chất hữu cơ và perchlorate tạo ra chloromethane và dichloromethane – chính là những hợp chất chứa clo mà sứ mệnh Viking trước đây đã lầm tưởng là dư lượng từ dung dịch làm sạch của con người. Như vậy, sự thiếu vắng chất hữu cơ trong kết quả của GC-MS có thể chỉ là một kết quả âm tính giả do quá trình phân hủy hóa học gây ra.

Một giả thuyết mới được các tác giả gọi là BARSOOM (Bacterial Autotrophs that Respire with Stored Oxygen On Mars - Vi khuẩn tự dưỡng hô hấp bằng oxy dự trữ trên Sao Hỏa) đã đề xuất một mô hình sinh tồn cho các vi sinh vật giả định này. Theo mô hình, các sinh vật có thể sử dụng quá trình quang hợp để sản xuất oxy và thức ăn vào ban ngày, sau đó tích trữ oxy để duy trì hô hấp trong những đêm Sao Hỏa lạnh giá. Điều này giải thích cho hiện tượng giải phóng oxy được ghi nhận bởi một thí nghiệm khác của Viking là Trao đổi khí. Tín hiệu tích cực ban đầu trong thí nghiệm LR, theo sau là sự sụt giảm hoạt động, cũng có thể được giải thích là do hiện tượng sốc thẩm thấu khi các vi sinh vật vốn thích nghi với môi trường cực kỳ khô hạn đột ngột bị tiếp xúc với lượng nước và chất dinh dưỡng dư thừa.

Việc xem xét lại các dữ liệu từ năm 1976 mang lại những hệ quả sâu sắc đối với các quy trình bảo vệ hành tinh và thiết kế các sứ mệnh tìm kiếm sự sống trong tương lai. Việc phát hiện ra perchlorate, vốn có thể chiếm tới 1% trọng lượng trong đất Sao Hỏa, chính là mảnh ghép còn thiếu trong bài toán hóc búa này, giúp giải thích nghịch lý về một hệ thống "chuyển hóa mà không có chất hữu cơ". Cộng đồng khoa học hiện đang đứng trước nhu cầu cấp thiết phải mở lại các cuộc tranh luận về việc liệu chúng ta đã thực sự phát hiện ra sự sống trên Sao Hỏa từ gần 50 năm trước nhưng lại không thể nhận diện được do thiếu bối cảnh trong việc diễn giải dữ liệu.