Zuid-Afrika start grootschalige proef met vierdaagse werkweek in economische kerngebieden vanaf januari 2026

Zuid-Afrika staat aan de vooravond van een fundamentele herstructurering van zijn arbeidsmarkt met de aanstaande lancering van een grootschalig, zes maanden durend proefproject voor de vierdaagse werkweek. Dit initiatief, dat officieel eind januari 2026 van start gaat, is niet slechts een kleinschalig experiment; het zal worden uitgerold bij meer dan 150 organisaties uit zowel de private sector als overheidsinstanties. De geografische focus ligt hierbij op de drie belangrijkste economische motoren van het land: de provincies Gauteng, KwaZoeloe-Natal (KZN) en de West-Kaap. Het centrale doel van dit project is de empirische toetsing van het innovatieve 100:80:100-model. Dit concept rust op drie cruciale pijlers: het behoud van 100% van het salaris, een reductie van de arbeidstijd tot 80% van de geldende norm, en de strikte voorwaarde dat de productiviteit op het volledige niveau van 100% gehandhaafd blijft.

De regie van deze ambitieuze onderneming ligt in handen van het Ministerie van Arbeid en de nationale Productiviteitscommissie. De bevindingen die uit dit traject voortvloeien, zullen naar verwachting dienen als fundament voor toekomstige amendementen op de nationale arbeidswetgeving. Dit nieuwe hoofdstuk bouwt voort op de waardevolle data die zijn verzameld tijdens een eerdere pilotfase, die plaatsvond van maart tot augustus 2023. Destijds namen 28 Zuid-Afrikaanse ondernemingen en één bedrijf uit buurland Botswana deel aan wat de eerste grootschalige test op het Afrikaanse continent werd genoemd. De resultaten waren destijds overweldigend positief: maar liefst 92% van de deelnemende bedrijven gaf na afloop aan de vierdaagse werkweek als een blijvende structuur binnen hun organisatie te willen integreren.

De statistische resultaten van de voorgaande proefperiode onderstrepen de potentiële voordelen voor de economie als geheel. Gedurende de pilot zagen de deelnemende bedrijven hun omzet met gemiddeld 10,5% stijgen, wat aantoont dat minder uren niet noodzakelijkerwijs leiden tot minder inkomsten. Bovendien daalde het personeelsverloop met 11% en nam het ziekteverzuim met 9% af, wat wijst op een loyaler en gezonder personeelsbestand. Professor Mark Smith, verbonden aan de gerenommeerde Stellenbosch Business School en leider van het lokale onderzoeksteam, merkte op dat de resultaten een harmonieuze balans lieten zien tussen de belangen van werknemers en werkgevers. Volgens hem profiteerden beide partijen van een verhoogd algemeen welzijn en een aanzienlijk efficiëntere organisatie van de dagelijkse werkzaamheden.

Binnen het kader van de nieuwe testfase in 2026 zullen werknemers doorgaans een werkweek van 32 tot 36 uur aanhouden. Hoewel de vrijdag wereldwijd vaak als de meest populaire vrije dag wordt beschouwd, onthulde de eerdere Zuid-Afrikaanse pilot enkele unieke lokale patronen. Minder dan een kwart van de werknemers koos er daadwerkelijk voor om de vrijdag als vaste vrije dag in te plannen. Onderzoekers schrijven dit toe aan specifieke sociaaleconomische realiteiten in de regio, zoals de wijdverspreide behoefte aan zogenaamde 'side hustles' om het inkomen aan te vullen, de beperkte toegankelijkheid van online administratieve diensten en de complexe logistiek rondom het openbaar vervoer. Deze bevindingen benadrukken dat een succesvolle implementatie van mondiale arbeidstrends een grondige aanpassing aan de specifieke Zuid-Afrikaanse context vereist.

De transitie naar een kortere werkweek brengt echter ook aanzienlijke juridische en praktische uitdagingen met zich mee. De huidige Wet op de Basisvoorwaarden voor Werkgelegenheid (Basic Conditions of Employment Act) hanteert momenteel een maximum van 45 werkuren per week, wat betekent dat er formele wetswijzigingen nodig zijn om de vierdaagse werkweek breed te kunnen legitimeren. Economische experts uiten daarnaast hun zorgen over de toepasbaarheid van het model voor werknemers die het minimumloon verdienen. Zonder een evenredige verhoging van het uurloon zou een vermindering van het aantal uren immers kunnen leiden tot een ongewenste financiële achteruitgang. Ook voor arbeidsintensieve sectoren zoals de mijnbouw en de bouw, waar fysieke aanwezigheid op de werkplaats cruciaal is voor de operationele continuïteit, blijft de haalbaarheid van dit model een belangrijk punt van discussie.

De Productiviteitscommissie heeft de taak gekregen om, in nauwe samenwerking met het Ministerie van Arbeid, te analyseren hoe het 100:80:100-model functioneert te midden van systemische problemen zoals 'load shedding' (geplande stroomonderbrekingen). Het vermogen van bedrijven om hun productiviteit te handhaven terwijl ze kampen met energieonzekerheid, zal een cruciaal onderdeel van de uiteindelijke evaluatie zijn. De succesvolle afronding van deze uitgebreide pilot, die zowel de publieke als de private sector in de belangrijkste economische centra van het land beslaat, zal een beslissende indicator zijn voor de toekomstige koers van de Zuid-Afrikaanse arbeidsmarkt. Het uiteindelijke doel is het creëren van een veerkrachtig systeem dat economische groei op een moderne wijze combineert met een verbeterde levenskwaliteit voor de gehele beroepsbevolking.