Liên minh Châu Âu thảo luận mô hình thành viên theo giai đoạn: Cơ hội và thách thức cho các quốc gia ứng viên

Trong giới chức Liên minh Châu Âu (EU), các cuộc thảo luận kín đang trở nên sôi nổi hơn bao giờ hết về một mô hình gia nhập mới. Khái niệm này, thường được gọi là tích hợp "dần dần" hoặc "bất đối xứng", đề xuất rằng các quốc gia ứng viên có thể tiếp cận sớm với các lợi ích cốt lõi của khối như thị trường chung và quyền tự do di chuyển. Tuy nhiên, đổi lại, các thành viên mới này sẽ tạm thời không có đầy đủ quyền biểu quyết và quyền phủ quyết cho đến khi EU hoàn tất các cuộc cải cách thể chế sâu rộng bên trong nội bộ tổ chức.

Động lực thúc đẩy mô hình thay thế này xuất phát trực tiếp từ những biến động địa chính trị cấp bách sau khi Nga bắt đầu chiến dịch quân sự tại Ukraine vào ngày 24 tháng 2 năm 2022. Hiện nay, quy định về sự đồng thuận tuyệt đối trong Hội đồng Châu Âu đang bị coi là rào cản lớn đối với các quyết sách nhanh chóng. Ông Anton Hofreiter, Chủ tịch Ủy ban về các vấn đề Châu Âu của Quốc hội Đức (Bundestag), đã nhấn mạnh rằng các quốc gia thành viên tương lai cần phải "tạm thời từ bỏ quyền phủ quyết cho đến khi các cải cách nội bộ của EU được thực hiện" nhằm tránh tình trạng bế tắc trong quản trị.

Phản ứng từ các quốc gia Tây Balkan cùng với Ukraine và Moldova đối với đề xuất này khá đa dạng. Các nhà lãnh đạo của Serbia, Albania và Bosnia và Herzegovina (BiH) đã công khai bày tỏ sự sẵn sàng chấp nhận kịch bản này. Tổng thống Serbia Aleksandar Vučić coi đây là một đảm bảo để tiếp cận thị trường chung, trong khi Thủ tướng Albania Edi Rama về nguyên tắc đã đồng ý từ bỏ quyền phủ quyết đối với các đợt mở rộng tiếp theo. Ngoại trưởng BiH Elmedin Konaković tin rằng điều này sẽ thu hút đầu tư và nâng cao mức sống cho người dân, đặc biệt khi BiH đã nhận được tư cách ứng viên vào tháng 12 năm 2022.

Trái ngược với thái độ cởi mở đó, một số ứng viên khác lại tỏ ra thận trọng và không sẵn lòng thỏa hiệp. Montenegro, quốc gia đang nỗ lực hoàn tất các cuộc đàm phán vào cuối năm 2026, kiên quyết yêu cầu tư cách thành viên đầy đủ với quyền lợi bình đẳng ngay từ đầu. Bắc Macedonia, quốc gia đã nộp đơn gia nhập từ năm 2004, có thể sẽ bắt đầu hiện diện trong các thể chế từ năm 2027 với quyền ra quyết định hạn chế nếu mô hình này được thông qua. Trong khi đó, Kosovo cũng đã chính thức nộp đơn xin gia nhập Liên minh vào năm 2022.

Bà Marta Kos, Cao ủy phụ trách mở rộng của EU, lưu ý rằng các Hiệp ước hiện hành của EU không quy định về "thành viên hạng hai" và bất kỳ sự mở rộng nào cũng phải củng cố thay vì hạn chế khả năng hành động của Liên minh. Khía cạnh pháp lý vẫn là một bài toán hóc búa khi các hiệp ước thành lập hiện tại thiếu các điều khoản cho hình thức thành viên này, đòi hỏi những thay đổi thể chế nghiêm túc. Hiện tại, Nghị viện Châu Âu đã bắt đầu quá trình cải cách nhằm giảm bớt sự phụ thuộc vào nguyên tắc đồng thuận, hướng tới việc áp dụng rộng rãi hơn cơ chế Biểu quyết đa số đủ điều kiện (QMV) – cho phép thông qua quyết định khi có sự đồng ý của 15 quốc gia đại diện cho 65% dân số EU.

Các chuyên gia phân tích nhận định rằng sự chuyển dịch này là một bước đi thực tế nhằm ngăn chặn tình trạng trì trệ trong quá trình mở rộng, dù các điều kiện chính trị cuối cùng vẫn còn đang được bỏ ngỏ. Song song với các cuộc thảo luận về thể chế, EU vẫn tiếp tục hỗ trợ tài chính mạnh mẽ cho khu vực Tây Balkan. Điển hình là Kế hoạch tăng trưởng trị giá 6 tỷ euro nhằm thúc đẩy sự hội nhập kinh tế trước khi các quốc gia này chính thức trở thành thành viên của ngôi nhà chung Châu Âu.