Europese Unie overweegt model voor stapsgewijze toetreding: nieuwe lidstaten mogelijk zonder vetorecht

Binnen de diplomatieke kringen van de Europese Unie is een intensief debat op gang gekomen over een fundamenteel nieuwe benadering van het uitbreidingsbeleid. Dit concept, dat vaak wordt omschreven als een 'geleidelijke' of 'asymmetrische' integratie, stelt voor dat kandidaat-lidstaten in de beginfase van hun lidmaatschap geen gebruik kunnen maken van het vetorecht. Het voorstel is bedoeld om nieuwe deelnemers sneller toegang te geven tot de cruciale voordelen van de Europese gemeenschap, zoals de interne markt en het vrije verkeer van personen en goederen, terwijl de volledige politieke inspraak wordt uitgesteld tot de EU haar eigen interne institutionele hervormingen heeft voltooid.

De versnelling van deze discussies is onlosmakelijk verbonden met de drastisch veranderde geopolitieke situatie na de grootschalige Russische invasie van Oekraïne op 24 februari 2022. De huidige verplichting tot unanimiteit in de Raad van de EU wordt door veel lidstaten gezien als een obstakel voor snelle en daadkrachtige besluitvorming, wat de roep om een bredere toepassing van stemmingen met een gekwalificeerde meerderheid (QMV) versterkt. Anton Hofreiter, voorzitter van de commissie voor Europese Zaken in de Duitse Bondsdag, benadrukte in dit kader dat toekomstige leden tijdelijk afstand moeten doen van hun vetorecht om te voorkomen dat de besluitvorming binnen de Unie volledig vastloopt tijdens het hervormingsproces.

Onder de landen op de Westelijke Balkan, evenals in Oekraïne en Moldavië, zijn de reacties op dit voorstel uiteenlopend. De regeringsleiders van Servië, Albanië en Bosnië en Herzegovina (BiH) hebben publiekelijk aangegeven open te staan voor een dergelijk scenario. De Servische president Aleksandar Vucic ziet het als een kans op snellere economische integratie, terwijl de Albanese premier Edi Rama principieel instemt met het opgeven van het vetorecht bij toekomstige uitbreidingsrondes. Elmedin Konakovic, de minister van Buitenlandse Zaken van BiH, is van mening dat deze constructie essentieel is voor het aantrekken van investeringen en het verbeteren van de levensstandaard in zijn land, dat in december 2022 officieel de status van kandidaat-lidstaat verkreeg.

Toch zijn niet alle kandidaat-lidstaten bereid om genoegen te nemen met een beperkte status. Montenegro, dat de ambitie heeft om de toetredingsonderhandelingen tegen het einde van 2026 af te ronden, blijft aandringen op een volwaardig lidmaatschap met alle bijbehorende rechten. Noord-Macedonië, dat al sinds 2004 wacht op toetreding, zou volgens de nieuwe plannen vanaf 2027 een institutionele aanwezigheid kunnen krijgen, zij het met beperkte bevoegdheden in de besluitvorming. Ondertussen blijft ook Kosovo streven naar integratie, nadat het land in 2022 formeel zijn aanvraag voor het EU-lidmaatschap indiende.

De Europese Commissie, bij monde van commissaris voor Uitbreiding Marta Kos, heeft echter gewaarschuwd dat de huidige EU-verdragen niet voorzien in een vorm van 'tweederangs lidmaatschap'. Volgens Kos moet elke uitbreiding de Unie versterken en niet de handelingsbekwaamheid beperken. Het juridische aspect vormt hierbij een grote uitdaging, aangezien de huidige oprichtingsverdragen geen specifieke bepalingen bevatten voor een dergelijke getrapte integratie. Desondanks is er in het Europees Parlement al een beweging in gang gezet om de afhankelijkheid van unanimiteit te verminderen. Een overgang naar gekwalificeerde meerderheidsbesluitvorming zou betekenen dat besluiten kunnen worden genomen met de steun van 15 lidstaten die gezamenlijk 65% van de EU-bevolking vertegenwoordigen.

Analisten wijzen erop dat deze verschuiving in het denken een pragmatische noodzaak is om institutionele stagnatie te voorkomen, al blijft de uiteindelijke politieke invulling van de voorwaarden nog onzeker. Parallel aan deze discussies blijft de EU de regio financieel ondersteunen om de economische kloof te dichten. Een voorbeeld hiervan is het Groeiplan voor de Westelijke Balkan ter waarde van 6 miljard euro, dat bedoeld is om de economische convergentie te versnellen nog voordat de landen formeel toetreden tot de Unie.