Bằng chứng khảo cổ học xác nhận việc canh tác khoai tây Four Corners suốt 10.900 năm tại Cao nguyên Colorado

Vào tháng 1 năm 2026, một nghiên cứu mang tính đột phá đã được công bố, hé lộ những chi tiết mới về quá trình thuần hóa cổ xưa của loài khoai tây Four Corners (*Solanum jamesii*) tại khu vực Cao nguyên Colorado. Dự án này, do Đại học Utah dẫn đầu, đã thách thức những quan niệm truyền thống về các hoạt động nông nghiệp sơ khai ở vùng Tây Nam Hoa Kỳ. Các nhà khoa học, bao gồm Lisbeth Louderback từ Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Utah và Bruce Pavlik từ Vườn Red Butte thuộc Đại học Utah, đã tìm thấy bằng chứng cho thấy các dân tộc bản địa đã sử dụng loại khoai tây này trong ít nhất 11.000 năm. Đây chính là minh chứng lâu đời nhất về việc sử dụng khoai tây từng được ghi nhận tại Bắc Mỹ.

Cơ sở then chốt cho phát hiện này đến từ kết quả phân tích vi mô các hạt tinh bột được tìm thấy trên 401 công cụ bằng đá cổ, được thu thập từ 14 địa điểm khảo cổ khác nhau. Những phát hiện này xác nhận việc chế biến *S. jamesii* đã diễn ra từ khoảng 10.900 năm trước theo niên đại hiệu chỉnh. Điều này thiết lập một dòng thời gian về việc canh tác tích cực loại củ này bởi các cư dân bản địa thời kỳ đầu, vượt xa phạm vi phân bố tự nhiên vốn chỉ giới hạn ở khu vực Rim-Mogollon thuộc Arizona và New Mexico. Đáng chú ý, trung tâm đa dạng di truyền của loài *S. jamesii* đã được xác định nằm tại Công viên Quốc gia Mesa Verde ở miền nam Colorado.

Dữ liệu thu thập được đã phác thảo nên một khu vực được gọi là "phạm vi nhân tạo", nơi các quần thể người bản địa đã chủ động di chuyển và trồng trọt loại khoai tây này. Các địa điểm quan trọng bao gồm North Creek Shelter ở miền nam Utah và Pueblo Bonito ở New Mexico. Các nhà nghiên cứu đã ghi nhận những thay đổi rõ rệt trong đặc tính của cây trồng trong phạm vi này, cho thấy những giai đoạn đầu tiên của quá trình chọn lọc nhân tạo, chẳng hạn như khả năng chịu sương giá được cải thiện. Trước đó, các bằng chứng về việc sử dụng *S. jamesii* tại Utah đã được xác định có niên đại từ năm 8950 trước Công nguyên, cho thấy một lịch sử tương tác lâu dài giữa con người và loài thực vật này.

Về mặt dinh dưỡng, khoai tây Four Corners đóng vai trò là một nguồn tài nguyên cực kỳ quan trọng đối với sự sinh tồn của con người. So với các giống khoai tây thương mại thông thường (*Solanum tuberosum*), loài này chứa lượng protein cao gấp ba lần và lượng calo gấp đôi. Điều này khẳng định giá trị không thể thay thế của nó trong việc đảm bảo khả năng phục hồi và duy trì sự sống trong điều kiện khí hậu bán khô hạn khắc nghiệt. Tuy nhiên, củ của *S. jamesii* nhỏ hơn đáng kể so với khoai tây hiện đại và chứa hàm lượng glycoalkaloid cao, chẳng hạn như tomatine. Để khắc phục vị đắng và độc tính, các dân tộc bản địa đã phải áp dụng các phương pháp chế biến đặc biệt, bao gồm kỹ thuật lọc bỏ chất độc hoặc trộn với đất sét.

Sự kết hợp giữa bằng chứng khảo cổ học đa ngành và tri thức truyền thống của các dân tộc bản địa, bao gồm ký ức của những người trưởng lão bộ tộc Diné và Hopi, đang viết lại lịch sử nông nghiệp của Bắc Mỹ. Hiện nay, các nhà khoa học, bao gồm cả những chuyên gia từ Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ, đang nghiên cứu DNA của *S. jamesii* để tìm kiếm các gen kháng hạn và kháng bệnh. Những đặc tính quý giá này có thể được tích hợp vào các giống khoai tây hiện đại để nâng cao khả năng thích ứng của chúng. Với những ưu điểm vượt trội như khả năng ngủ đông kéo dài tới mười năm và khả năng chịu hạn cực cao, loại củ cổ xưa này đang được xem xét như một nguồn thực phẩm tiềm năng cho tương lai trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu.