Arkeolojik Veriler Colorado Platosu'ndaki 10.900 Yıllık Dört Köşe Patatesi Yetiştiriciliğini Doğruluyor

Ocak 2026 tarihinde yayımlanan yeni bir araştırmanın sonuçları, Colorado Platosu'ndaki antik "Dört Köşe" patatesinin (Solanum jamesii) evcilleştirilme sürecine dair ufuk açıcı bilgiler sunuyor. Utah Üniversitesi liderliğinde yürütülen bu bilimsel girişim, Amerika'nın güneybatı kesimindeki erken dönem tarım uygulamalarına ilişkin yerleşik teorileri yeniden değerlendirmeye zorluyor. Utah Doğa Tarihi Müzesi'nden Lisbeth Louderback ve Utah Üniversitesi bünyesindeki Red Butte Bahçesi'nden Bruce Pavlik'in de dahil olduğu uzman ekip, bu patates türünün yerli halklar tarafından en az 11.000 yıldır kullanıldığına dair somut kanıtlar elde etti. Bu keşif, Kuzey Amerika kıtasında patates kullanımına dair bugüne kadar belgelenmiş en eski tarihsel kaydı temsil ediyor.

Çalışmanın temel dayanağını, 14 farklı arkeolojik bölgeden çıkarılan 401 antik taş alet üzerinde yapılan mikroskobik nişasta tanesi analizleri oluşturuyor. Bu bulgular, Solanum jamesii türünün işlenme geçmişinin kalibre edilmiş verilere göre günümüzden 10.900 yıl öncesine kadar uzandığını kesin olarak kanıtlıyor. Söz konusu veriler, bu yumrunun erken dönem yerli topluluklar tarafından, geleneksel olarak Arizona ve New Mexico'daki Rim-Mogollon bölgesiyle sınırlı olduğu düşünülen doğal yayılım alanının çok ötesinde aktif bir şekilde yetiştirildiğini gösteriyor. Ayrıca, Solanum jamesii türünün genetik çeşitlilik merkezinin güney Colorado'daki Mesa Verde Ulusal Parkı olduğu da bu araştırma ile saptandı.

Elde edilen bilimsel veriler, Kızılderili topluluklarının bu patatesi kasıtlı olarak taşıdığı ve tarımını yaptığı "antropojenik yayılım alanı" olarak nitelendirilen bölgenin sınırlarını çiziyor. Bu bağlamda güney Utah'taki North Creek Barınağı ve New Mexico'daki Pueblo Bonito gibi alanlar, antik tarımın en önemli merkezleri olarak öne çıkıyor. Araştırmacılar, bu bölgelerdeki bitkilerin özelliklerinde, özellikle donmaya karşı artan direnç gibi yapay seçilimin ilk aşamalarına işaret eden belirgin değişimler kaydettiler. Utah'ta daha önce bulunan ve M.Ö. 8950 yılına tarihlenen kanıtlar da, bölgedeki yerli halk ile bu bitki arasındaki etkileşimin ne kadar köklü bir geçmişe sahip olduğunu bir kez daha teyit ediyor.

Beslenme değerleri açısından değerlendirildiğinde, Dört Köşe patatesinin antik dönemlerde neden hayati bir kaynak olduğu açıkça görülüyor. Bu yabani tür, günümüzde yaygın olarak tüketilen ticari patates çeşitlerine (Solanum tuberosum) kıyasla üç kat daha fazla protein ve iki kat daha fazla kalori içermektedir. Bu yüksek besin değeri, yarı kurak iklim koşullarında toplulukların dayanıklılığını artırmada vazgeçilmez bir rol oynamıştır. Bununla birlikte, Solanum jamesii yumruları modern patateslerden çok daha küçüktür ve yüksek düzeyde tomatin gibi glikoalkaloidler barındırır. Bu durum, yerli halkların acılığı gidermek ve güvenli tüketim sağlamak için yumruları kille karıştırmak veya süzme işlemlerinden geçirmek gibi özel işleme teknikleri geliştirmesini gerektirmiştir.

Arkeolojik verileri, Diné ve Hopi kabile büyüklerinin nesiller boyu aktardığı geleneksel bilgilerle harmanlayan bu disiplinler arası çalışma, Kuzey Amerika'nın tarım tarihini adeta yeniden yazıyor. ABD Tarım Bakanlığı (USDA) bünyesindeki bilim insanları, modern patates çeşitlerine aktarılabilecek kuraklık ve hastalık direnci genlerini tespit etmek amacıyla Solanum jamesii'nin DNA yapısını titizlikle inceliyor. On yıl sürebilen uyku hali ve yüksek kuraklık toleransı gibi olağanüstü özelliklere sahip olan bu antik yumru, iklim değişikliğiyle karşı karşıya olan dünyamız için geleceğin en önemli potansiyel gıda kaynaklarından biri olarak görülüyor.