Khám phá loài thực vật mới Homalomena lingua-felis tại Tapanuli: Ý nghĩa tên gọi "lưỡi mèo" qua đặc điểm hình thái

Cơ quan Nghiên cứu và Đổi mới Quốc gia Indonesia (BRIN) vừa chính thức xác nhận việc phát hiện một loài thực vật mới đặc hữu của vùng Tapanuli, thuộc tỉnh Bắc Sumatra. Loài cây này đã được đặt tên khoa học là Homalomena lingua-felis, đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc nghiên cứu và làm phong phú thêm danh mục hệ thực vật tại khu vực Đông Nam Á.

Cuộc phát hiện diễn ra trong một chuyến khảo sát thực địa tại khu vực Batang Toru vào tháng 1 năm 2024. Sau quá trình nghiên cứu kỹ lưỡng, mô tả phân loại của loài này đã được công bố trên tạp chí quốc tế PhytoKeys vào tháng 3 năm 2026. Tên gọi tiếng Latinh của loài, có nghĩa là "lưỡi mèo", xuất phát từ một đặc điểm hình thái vô cùng độc đáo: bề mặt trên của lá được bao phủ bởi lớp lông dày đặc, tạo ra kết cấu nhám tương tự như lưỡi của một con mèo. Nhóm nghiên cứu do Muhammad Rifki Hariri từ BRIN dẫn đầu, với sự phối hợp của các chuyên gia từ Herbarium Bandungense SITH ITB, Đại học Sebelas Maret, Đại học IPB, Đại học Lampung, Quỹ Thực vật học Nhiệt đới Indonesia và vườn ươm Jungle Farm Nursery.

Dựa trên các tiêu chí của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN), Homalomena lingua-felis bước đầu được xếp vào tình trạng "Sắp nguy cấp" (Vulnerable - VU). Quyết định này được đưa ra do phạm vi phân bố của loài cực kỳ hạn chế và đang phải đối mặt với những mối đe dọa nghiêm trọng từ con người, bao gồm nạn phá rừng và khai thác trái phép. Sumatra vốn được coi là trung tâm đa dạng của chi Homalomena với 41 loài đã được ghi nhận. Tuy nhiên, H. lingua-felis đang đứng trước rủi ro cao vì môi trường sống đặc thù của chúng — các vách đá cạnh thác nước ở độ cao từ 15 đến 50 mét so với mực nước biển — rất dễ bị tổn hại bởi sự suy thoái môi trường.

Về mặt phân loại học, Homalomena lingua-felis đã được phân biệt rõ ràng thông qua việc so sánh chi tiết với loài có quan hệ gần gũi là Homalomena pexa. Các phân tích đã chỉ ra những khác biệt rõ rệt về cả hình thái lẫn di truyền. Những điểm khác biệt then chốt bao gồm cuống lá ngắn hơn đáng kể (chỉ từ 2,0 đến 4,5 cm so với mức 7,0 đến 12 cm ở loài H. pexa), bề mặt cuống lá và mặt dưới lá có cấu trúc dạng nhú (papillose), cùng với vùng hoa đực có hình nón đặc trưng.

Phát hiện này không chỉ làm phong phú thêm cơ sở dữ liệu về sự đa dạng thực vật của Indonesia mà còn nhấn mạnh tầm quan trọng sống còn của việc bảo tồn hệ sinh thái tại Bắc Sumatra. Khu vực Batang Toru, nơi tìm thấy loài mới, là khối rừng nhiệt đới cuối cùng còn sót lại trên đảo Sumatra và hiện đang chịu áp lực nặng nề từ các hoạt động phát triển công nghiệp, bao gồm cả các dự án thủy điện. Theo số liệu từ Greenpeace, trong giai đoạn từ năm 1990 đến 2022, lưu vực sông Batang Toru đã mất đi 70.000 ha rừng, tương đương khoảng 21% tổng diện tích. Hiện tại, các cơ quan chức năng Indonesia đang tiến hành điều tra 12 pháp nhân bị nghi ngờ gây tổn hại đến rừng tại các khu vực lân cận môi trường sống của H. lingua-felis.

Việc tìm ra loài thực vật mới này bởi đội ngũ các nhà khoa học từ nhiều tổ chức uy tín của Indonesia, bao gồm cả BRIN, một lần nữa khẳng định vị thế của quốc gia này như một điểm nóng đa dạng sinh học toàn cầu. Đây là lời nhắc nhở về nhu cầu cấp thiết trong việc triển khai các biện pháp bảo vệ môi trường tập trung và hiệu quả hơn để gìn giữ những di sản thiên nhiên quý giá trước nguy cơ biến mất vĩnh viễn.