UNESCO cảnh báo: Trí tuệ nhân tạo đang định hình lại thị trường lao động, các trường đại học chưa theo kịp thách thức năm 2026

Đầu năm 2026, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO) đã công bố một báo cáo mang tính cảnh báo sâu sắc. Báo cáo này nhấn mạnh những chuyển đổi mạnh mẽ đang diễn ra trên thị trường lao động toàn cầu, được thúc đẩy bởi sự lan rộng nhanh chóng của công nghệ Trí tuệ Nhân tạo (AI).

Bản báo cáo chi tiết, được biên soạn bởi các chuyên gia Arianna Valentini và Alep Blancas, tập trung vào khoảng cách đáng báo động giữa tiến bộ công nghệ và mức độ sẵn sàng của hệ thống giáo dục đại học trước thực tế mới. Theo đánh giá đáng lo ngại này, trong những năm tới, sáu trên mười công việc có thể bị ảnh hưởng bởi AI. Điều này đòi hỏi các cơ cấu giáo dục phải có phản ứng ngay lập tức. Vấn đề cốt lõi mà báo cáo chỉ ra là sự thiếu chuẩn bị của cộng đồng học thuật và sinh viên trong môi trường làm việc bị chi phối bởi AI. Số liệu thống kê cho thấy 58% sinh viên đại học tự nhận thấy mình chưa sẵn sàng cho môi trường lao động mới, và gần một nửa trong số đó nghi ngờ về khả năng tương tác hiệu quả với các công cụ AI.

Sự chênh lệch này càng trở nên trầm trọng hơn do việc tích hợp công nghệ còn yếu kém. Chỉ 22% giảng viên đang sử dụng các công cụ AI trong quá trình giảng dạy. Hơn nữa, nhiều trường đại học vẫn chỉ dừng lại ở các sáng kiến rời rạc thay vì xây dựng chiến lược thể chế toàn diện. Đây là một thách thức lớn đối với việc đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.

Các chuyên gia phân tích thị trường lao động cho năm 2026 xác nhận xu hướng tự động hóa các nhiệm vụ thường nhật như xử lý văn bản, phân tích dữ liệu và hỗ trợ khách hàng. Điều này giúp giải phóng thời gian cho nhân viên tập trung vào các chức năng sáng tạo và phức tạp hơn. Tuy nhiên, các nhà kinh tế và xã hội học cảnh báo rằng nếu không có các biện pháp song hành về đào tạo lại nhân lực và điều chỉnh chương trình giảng dạy, sự dịch chuyển công nghệ này có thể dẫn đến gia tăng tình trạng thất nghiệp cơ cấu và gây áp lực lên mức lương. Ngược lại, nhu cầu đối với các chuyên gia có khả năng làm việc song song với AI, bao gồm kỹ sư AI, chuyên gia an ninh mạng và nhà phân tích dữ liệu, được dự báo sẽ tăng mạnh.

Dựa trên những phát hiện này, UNESCO khẩn thiết kêu gọi các quốc gia thành viên đẩy nhanh việc xây dựng các chính sách quốc gia và khuôn khổ pháp lý nhằm phát triển các năng lực mới, đồng thời đảm bảo tuân thủ các chuẩn mực đạo đức. Các tác giả báo cáo nhấn mạnh sự cần thiết phải thiết lập một hệ thống khung năng lực AI toàn diện, được điều chỉnh cho phù hợp với giáo dục đại học. Điều này mang tính sống còn, bởi khảo sát của UNESCO thực hiện vào tháng 5 năm 2023 trên 450 cơ sở giáo dục cho thấy chỉ 10% trường học và đại học có quy định chính thức về việc sử dụng AI. Trong khi đó, sinh viên lại rất tích cực ứng dụng công nghệ này.

Một cuộc khảo sát khác tiến hành vào tháng 2 năm 2025 với 1041 người tham gia đã ghi nhận 85% sinh viên đang sử dụng các dịch vụ AI trong học tập, chủ yếu để tìm kiếm thông tin (77%) và soạn thảo bài tập (43%). Giáo sư Kamilla Nigmatullina từ Đại học Quốc gia Saint Petersburg (SPbGU) từng nhấn mạnh rằng nhiệm vụ của các trường đại học là phải trau dồi cho sinh viên kỹ năng phân tích phản hồi nhận được và đặt câu hỏi một cách thông minh cho các chatbot.

Tóm lại, báo cáo của UNESCO là một hồi chuông cảnh tỉnh về sự cần thiết phải chuyển đổi từ các biện pháp ứng phó đơn lẻ, bị động sang việc tích hợp AI một cách chủ động và toàn diện vào mô hình giáo dục. Tổ chức này, vốn đã dành Ngày Giáo dục Quốc tế 2025 để thảo luận về thách thức AI, khẳng định rằng công nghệ này phải là công cụ hỗ trợ sự tự chủ và phúc lợi cho người học và giảng viên, bổ sung chứ không thay thế các khía cạnh nhân văn trong quá trình dạy và học. Các mục tiêu trung tâm vẫn là quy định, bao gồm việc thiết lập độ tuổi tối thiểu để sử dụng AI tạo sinh trong giáo dục (khuyến nghị là 13 tuổi), và xây dựng các nguyên tắc đạo đức để đảm bảo việc áp dụng công nghệ một cách công bằng.