UNESCO Uyarısı: Yapay Zeka İş Piyasasını Dönüştürüyor, Yükseköğretim 2026 Zorluklarına Hazır Değil

2026 yılının başlarında, Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO), yapay zekanın (YZ) hızla yayılmasının küresel işgücü piyasasında yarattığı derin dönüşümlere dair ciddi bir uyarı içeren raporunu yayımladı. Bu rapor, teknolojik ilerlemenin hızı ile eğitim sistemlerinin adaptasyonu arasındaki açığı gözler önüne seriyor.

Arianne Valentini ve Alep Blancas uzmanları tarafından hazırlanan bu kapsamlı çalışma, YZ'nin etkisinin önümüzdeki yıllarda her on işten altısını etkileyebileceği yönündeki endişe verici tespitle öne çıkıyor. Bu durum, eğitim kurumlarının derhal harekete geçmesini zorunlu kılıyor. Raporda vurgulanan temel sorun, akademik çevrenin ve öğrencilerin YZ'nin baskın olduğu bir çalışma ortamına yeterince hazırlanamamış olmasıdır. Mevcut veriler, üniversite öğrencilerinin yüzde 58'inin yeni iş ortamına hazır hissetmediğini, neredeyse yarısının ise YZ araçlarıyla etkin bir şekilde çalışabileceklerine dair şüpheleri olduğunu gösteriyor. Bu uyumsuzluk, teknolojinin eğitim sürecine düşük entegrasyonuyla daha da derinleşiyor; öğretim üyelerinin yalnızca yüzde 22'si YZ araçlarını kullanırken, birçok üniversite bütüncül stratejiler yerine dağınık girişimlerle yetiniyor.

2026 yılı iş piyasasını analiz eden uzmanlar, belge yönetimi, veri analizi ve müşteri desteği gibi rutin görevlerin otomasyonu eğilimini doğruluyor. Bu durum, çalışanların daha karmaşık ve yaratıcı işlevlere odaklanması için zaman yaratıyor. Ancak ekonomistler ve sosyologlar, eş zamanlı olarak personel eğitimi ve müfredat uyarlaması gibi destekleyici önlemler alınmazsa, bu teknolojik kaymanın yapısal işsizlikte artışa ve ücretler üzerinde baskıya yol açabileceği uyarısında bulunuyorlar. Öte yandan, YZ ile işbirliği yapabilen mühendisler, siber güvenlik uzmanları ve veri analistleri gibi pozisyonlara olan talebin artması da öngörülüyor.

UNESCO, raporunun bulgularına dayanarak üye devletlere, etik kurallara uygun yeni yetkinliklerin oluşturulmasına yönelik ulusal politikaları ve düzenleyici çerçeveleri hızlandırma çağrısı yapıyor. Rapor yazarları, yükseköğretim için uyarlanmış kapsamlı bir YZ yetkinlik çerçevesinin oluşturulmasının altını çiziyor. Bu adımın kritikliği, UNESCO'nun Mayıs 2023'te 450 eğitim kurumu arasında yaptığı bir anketle ortaya çıkıyor: Ankete katılanların yalnızca yüzde 10'unun YZ kullanımıyla ilgili resmi yönetmelikleri vardı. Buna karşın, öğrenciler teknolojiyi aktif kullanıyor: Şubat 2025'te 1041 katılımcıyla yapılan bir anket, katılımcıların yüzde 85'inin öğrenimde YZ servislerini kullandığını, en sık bilgi arama (%77) ve akademik metin yazma (%43) amaçlı olduğunu gösterdi. SPbGU Profesörü Kamilla Nigmatullina, üniversitelerin temel görevinin, öğrencilerin elde ettikleri yanıtlara eleştirel analiz becerisi kazandırmak ve sohbet robotlarına doğru sorgulamalar yapabilme yeteneğini geliştirmek olduğunu belirtmişti.

Sonuç olarak, UNESCO raporu, izole ve tepkisel yaklaşımlardan, YZ'nin eğitim paradigmalarına proaktif ve bütüncül bir şekilde entegre edilmesine geçişin aciliyetini işaret ediyor. Uluslararası Eğitim Günü 2025'i YZ zorluklarına ayıran Örgüt, teknolojinin insan öğrenme yönlerini ikame etmek yerine tamamlaması gerektiğini ve öğrencilerin özerkliği ile refahı için bir araç olarak hizmet etmesi gerektiğini savunuyor. Temel görevler arasında, üretken YZ kullanımında asgari yaş sınırının belirlenmesi (önerilen 13 yaş) ve teknolojinin adil uygulanmasını sağlamak amacıyla etik ilkelerin geliştirilmesi yer alıyor.