Bắc Kinh khởi động dự án PLANeT: Bước đột phá giải mã cây phả hệ di truyền của hệ thực vật trên cạn

Vào thứ Tư, ngày 11 tháng 2 năm 2026, tại Bắc Kinh, dự án PLANeT đã chính thức được kích hoạt, đánh dấu một cột mốc quan trọng trong nghiên cứu sinh học hiện đại. Đây là một sáng kiến khoa học quy mô lớn, quy tụ các chuyên gia hàng đầu từ Trung Quốc cùng sự hợp tác của hơn 40 tổ chức nghiên cứu quốc tế. Với tầm vóc và ý nghĩa chiến lược được so sánh với Dự án Bản đồ Gen Người (Human Genome Project) khởi xướng năm 1990, mục tiêu cốt lõi của PLANeT là giải mã toàn diện mã di truyền của các nhóm thực vật trên cạn chủ chốt, từ đó xây dựng một "cây sự sống" hoàn chỉnh cho toàn bộ hệ thực vật trên Trái đất.

Sáng kiến đầy tham vọng này ra đời nhằm lấp đầy những khoảng trống kiến thức khổng lồ trong ngành thực vật học. Tính đến thời điểm hiện tại, hơn 99% trong số khoảng 450.000 loài thực vật trên cạn vẫn chưa có bộ gen tham chiếu chất lượng cao, điều này gây trở ngại lớn cho việc tìm hiểu về lộ trình tiến hóa của chúng. Dự án được điều phối bởi Viện Di truyền Nông nghiệp Thâm Quyến (AGIS) trực thuộc Học viện Khoa học Nông nghiệp Trung Quốc (CAAS) và Đại học Bắc Kinh, với mạng lưới đối tác rộng khắp từ 15 quốc gia và vùng lãnh thổ khác nhau.

Dưới sự dẫn dắt của nhà nghiên cứu chính Vương Lợi (Wang Li), đội ngũ khoa học sẽ thực hiện việc tuyển chọn có hệ thống các bộ và họ thực vật vốn chưa được nghiên cứu đầy đủ. Để làm rõ các mối quan hệ tiến hóa phức tạp, dự án sẽ áp dụng các phương pháp phát sinh loài tiên tiến, sử dụng các dấu chỉ phân tử từ gen lục lạp, nhân và ty thể. Viện AGIS, được thành lập từ năm 2014, hiện sở hữu các nền tảng công nghệ cực kỳ mạnh mẽ, bao gồm trung tâm giải trình tự gen có khả năng xử lý 2,5 terabyte dữ liệu mỗi tuần và hệ thống siêu máy tính đạt hiệu suất 35 nghìn tỷ phép tính mỗi giây.

Một điểm nhấn công nghệ quan trọng của dự án PLANeT triển khai năm 2026 chính là việc tích hợp sâu rộng trí tuệ nhân tạo (AI) để quản lý và phân tích khối lượng dữ liệu gen khổng lồ. Các thuật toán AI sẽ được huấn luyện đặc biệt để nhận diện các trình tự DNA bảo tồn và các logic điều hòa gen, cho phép xử lý đồng thời hàng chục nghìn bộ gen. Các chuyên gia kỳ vọng rằng quá trình này không chỉ làm sáng tỏ các liên kết tiến hóa mà còn giúp nhận diện được 1.000 hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học quý giá cùng 100 loại cây trồng mới có tiềm năng kinh tế cao.

Những kết quả thu được từ dự án mang ý nghĩa sống còn đối với an ninh lương thực toàn cầu và nỗ lực bảo tồn đa dạng sinh học. PLANeT hướng tới việc xây dựng các chiến lược lai tạo cho "cây trồng tương lai" với khả năng chống chịu hạn hán và dịch bệnh vượt trội, một yêu cầu cấp bách trong bối cảnh biến đổi khí hậu khắc nghiệt. Bên cạnh đó, các dữ liệu di truyền chi tiết sẽ cung cấp nền tảng khoa học để nhận diện nhanh chóng các loài thực vật dễ bị tổn thương hoặc đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng, giúp các nhà hoạch định chính sách đưa ra các biện pháp bảo vệ thiên nhiên kịp thời và hiệu quả.

Trong bức tranh tổng thể về các nỗ lực phân loại sự sống toàn cầu, như Dự án Biogenome Trái đất (EBP), PLANeT tập trung chuyên sâu vào một lĩnh vực thiết yếu là thực vật trên cạn. Việc kết hợp giữa các phương pháp phát sinh loài truyền thống và công nghệ giải trình tự hiệu suất cao đã mở ra kỷ nguyên của phát sinh loài học hệ gen (phylogenomics), cho phép tái dựng lịch sử tiến hóa với độ chính xác chưa từng có. Tương tự như thành công của Dự án Bản đồ Gen Người hoàn tất vào năm 2003, sự thành bại của PLANeT sẽ dựa trên tinh thần hợp tác quốc tế và những đột phá về công nghệ phân tích, mở rộng mô hình liên minh sinh học quy mô lớn ra toàn bộ vương quốc thực vật.