Tượng đài vinh danh những 'vị cứu tinh' bốn chân tại Saint Petersburg trong Thế chiến II

Tại một khoảng sân trên phố Kompozitorov ở Saint Petersburg, người ta đã dựng lên một bức tượng đặc biệt để tri ân loài mèo – những sinh vật đã đóng vai trò sống còn trong cuộc chiến chống lại nạn chuột hoành hành thời kỳ bao vây Leningrad trong cuộc Chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại. Tác phẩm bằng đồng khắc họa hình ảnh một chú mèo ngồi ung dung trên chiếc ghế đẩu dưới ánh đèn sàn, biểu tượng cho vị trí trang trọng của chúng trong lịch sử thành phố. Phần bệ tượng được thiết kế mô phỏng những mảnh sàn gỗ vốn thường bị dỡ lên để sưởi ấm trong những mùa đông khắc nghiệt của thời kỳ phong tỏa, kèm theo tấm bảng ghi dòng chữ: «Tưởng nhớ những chú mèo của vùng Leningrad bị bao vây». Công trình này chính thức khánh thành vào ngày 27 tháng 9 năm 2016, dù đã được lắp đặt từ ngày 4 tháng 9 cùng năm theo nguyện vọng của người dân địa phương.

Năm 1942 ghi dấu một trong những giai đoạn đen tối và gian khổ nhất đối với người dân Leningrad. Bên cạnh nạn đói khủng khiếp cướp đi sinh mạng của hàng trăm người mỗi ngày, thành phố còn phải đối mặt với thảm họa từ sự bùng nổ của loài chuột. Theo lời kể của những nhân chứng sống sót, lũ chuột di chuyển thành từng đàn lớn có tổ chức trên đường phố, thậm chí đôi khi khiến các phương tiện giao thông công cộng như xe điện mặt đất phải tạm dừng hoạt động. Những sinh vật gây hại này không chỉ đe dọa trực tiếp đến nguồn lương thực ít ỏi còn sót lại mà còn làm tăng nguy cơ bùng phát các dịch bệnh nguy hiểm. Mọi nỗ lực tiêu diệt «đội quân thứ năm» này bằng các phương pháp thông thường đều không mang lại hiệu quả như mong đợi.

Trong bối cảnh thiếu hụt lương thực trầm trọng, nhiều chú mèo – vốn là kẻ thù tự nhiên của chuột – đã bị người dân ăn thịt để duy trì sự sống qua ngày. Những dòng nhật ký đau thương từ thời kỳ đó cho thấy thịt mèo đôi khi là hy vọng cuối cùng để tồn tại. Hệ quả là sau khi vòng vây bị phá vỡ một phần, nhu cầu khôi phục quần thể mèo để kiểm soát dịch hại trở nên vô cùng cấp thiết. Vào mùa xuân năm 1943, chính quyền đã quyết định đưa các «chuyên gia bắt chuột» vào thành phố. Trong đợt «tổng động viên mèo» đầu tiên, bốn toa tàu chở đầy động vật từ Yaroslavl đã cập bến, chủ yếu là giống mèo màu khói nổi tiếng với khả năng săn mồi điêu luyện. Tổng cộng, khoảng 5.000 con mèo đã được vận chuyển từ Siberia và các khu vực khác như Tyumen, Omsk và Irkutsk để thực hiện sứ mệnh giải cứu thành phố.

Đến tháng 1 năm 1944, giá trị của loài mèo đã tăng vọt đến mức khó tin; một chú mèo con có giá lên tới 500 rúp, trong khi giá bánh mì mua ngoài thị trường tự do chỉ khoảng 50 rúp. Những «chiến binh» bốn chân này đã nhanh chóng chứng minh giá trị vô giá của mình khi hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ quét sạch lũ chuột khỏi các kho lương thực và khu dân cư. Sự hiện diện của chúng không chỉ mang lại sự an toàn về thực phẩm mà còn là nguồn an ủi tinh thần to lớn cho những người dân vừa bước qua lằn ranh sinh tử, giúp khôi phục lại trật tự và vệ sinh cho thành phố sau những năm tháng bị tàn phá bởi chiến tranh.

Di sản của những «vị cứu tinh» này vẫn còn tồn tại cho đến ngày nay thông qua các thế hệ hậu duệ đang phục vụ tại Bảo tàng Quốc gia Hermitage. Lịch sử của những chú mèo tại Hermitage thực chất đã bắt đầu từ thế kỷ XVIII, và hiện nay chúng vẫn được coi là những nhân viên chính thức của bảo tàng. Hiện nay, có hơn 500 hậu duệ của những chú mèo Siberia năm xưa đang sinh sống tại đây, thực hiện nhiệm vụ bảo vệ các tác phẩm nghệ thuật vô giá khỏi loài gặm nhấm và nhận «lương» định kỳ dưới hình thức thức ăn và sự chăm sóc y tế tận tình. Sự hiện diện của chúng đã trở thành một nét văn hóa đặc trưng không thể thiếu của bảo tàng danh tiếng này.

Hàng năm, vào ngày 27 tháng 1 – ngày kỷ niệm giải phóng hoàn toàn Leningrad khỏi vòng vây phong tỏa vào năm 1944 – nhiều hoạt động tưởng niệm đã được tổ chức trang trọng trên khắp thành phố. Đây là dịp để người dân Saint Petersburg bày tỏ lòng tôn kính và biết ơn sâu sắc đối với tất cả những người đã tham gia phòng thủ và bảo vệ thành phố, bao gồm cả những người hùng bốn chân thầm lặng. Tượng đài trên phố Kompozitorov không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật, mà còn là lời nhắc nhở về lòng nhân hậu, sự hy sinh và mối liên kết đặc biệt giữa con người và loài vật trong những thời khắc thử thách nhất của lịch sử.