Pomnik w Sankt Petersburgu ku czci kotów, które uratowały miasto przed plagą szczurów podczas blokady Leningradu

W jednym z urokliwych podwórek Sankt Petersburga, przy ulicy Kompozytorów, znajduje się wyjątkowy monument, który upamiętnia niezwykłych bohaterów wojennej historii miasta. Pomnik ten poświęcono kotom, które odegrały kluczową rolę w walce z plagą gryzoni podczas morderczej blokady Leningradu w trakcie II wojny światowej. Brązowa kompozycja przedstawia kota siedzącego dumnie na taborecie pod klasyczną lampą podłogową, co symbolizuje ich zasłużone i honorowe miejsce w domach oraz historii miasta. Cokół rzeźby został zaprojektowany tak, aby przypominał fragment parkietu – elementu wyposażenia, który w najcięższe, mroźne zimy blokady był często jedynym źródłem opału pozwalającym przetrwać mieszkańcom. Na pomniku widnieje pamiątkowa tablica z wymowną inskrypcją: „Pamięci kotów oblężonego Leningradu”. Oficjalne odsłonięcie monumentu miało miejsce 27 września 2016 roku, choć sama instalacja, będąca wynikiem oddolnej inicjatywy lokalnej społeczności, nastąpiła nieco wcześniej, 4 września tego samego roku.

Rok 1942 zapisał się w kronikach jako jeden z najtragiczniejszych i najtrudniejszych momentów dla oblężonego Leningradu. Do niewyobrażalnego głodu, który każdego dnia odbierał życie setkom cywilów, dołączyła kolejna katastrofa – bezprecedensowa inwazja szczurów. Naoczni świadkowie tamtych wydarzeń wspominali z przerażeniem, że gryzonie poruszały się po ulicach w ogromnych, zorganizowanych kolumnach, które potrafiły wymusić zatrzymanie ruchu tramwajowego. Plaga ta stanowiła śmiertelne niebezpieczeństwo, ponieważ szczury agresywnie atakowały i tak już skrajnie uszczuplone zapasy żywności oraz stwarzały realne ryzyko wybuchu groźnych epidemii. Wszelkie podejmowane wówczas próby wyeliminowania tej „piątej kolumny” za pomocą dostępnych metod okazywały się całkowicie nieskuteczne wobec skali problemu.

W warunkach skrajnego deficytu żywności, wiele kotów – będących naturalnymi wrogami gryzoni – padło ofiarą głodujących mieszkańców, którzy za wszelką cenę starali się przeżyć. Ówczesne zapiski w pamiętnikach są wstrząsającym świadectwem tamtych dni, wskazując, że kocie mięso stawało się niekiedy jedynym sposobem na uniknięcie śmierci głodowej. W rezultacie, gdy blokada została częściowo przełamana, miasto stanęło przed krytycznym wyzwaniem odbudowania populacji naturalnych tępicieli szczurów. Wiosną 1943 roku władze podjęły strategiczną decyzję o sprowadzeniu do Leningradu „specjalistów od łapania myszy”. Wkrótce potem, w ramach akcji znanej jako „koci pobór”, do miasta wjechały cztery wagony wypełnione zwierzętami z Jarosławia. Były to przede wszystkim koty dymne, które cieszyły się opinią najlepszych łowców szczurów. Łącznie z różnych regionów, w tym z Syberii, Tiumenia, Omska i Irkucka, przetransportowano do miasta około 5000 zwierząt.

Do stycznia 1944 roku sytuacja rynkowa odzwierciedlała ogromne znaczenie tych czworonogów dla ocalałego miasta. W czasie, gdy bochenek chleba kupowany z drugiej ręki kosztował około 50 rubli, cena za małego kotka potrafiła sięgać nawet 500 rubli, co czyniło je zasobem niemal bezcennym. Sprowadzone zwierzęta błyskawicznie i skutecznie wywiązały się ze swojego zadania, systematycznie oczyszczając ulice oraz magazyny z plagi gryzoni. Ich obecność pozwoliła na zabezpieczenie pozostałych racji żywnościowych i znacząco poprawiła warunki sanitarne w mieście, co miało niebagatelny wpływ na morale wycieńczonych mieszkańców.

Współcześnie potomkowie tych bohaterskich zwierząt kontynuują swoją misję w murach Państwowego Muzeum Ermitażu. Historia kotów ermitażowych sięga wprawdzie XVIII wieku, jednak to właśnie syberyjskie koty sprowadzone po wojnie wzmocniły tę wyjątkową linię muzealnych strażników. Obecnie w Ermitażu żyje i pracuje ponad pół tysiąca kotów, które oficjalnie figurują w rejestrach jako pracownicy instytucji. Za swoją wierną służbę przy ochronie bezcennych dzieł sztuki przed szkodnikami otrzymują one regularne „wynagrodzenie” w postaci karmy oraz pełną opiekę ze strony personelu muzeum, stając się jedną z najbardziej rozpoznawalnych atrakcji turystycznych Petersburga.

Pamięć o tych wydarzeniach jest wciąż żywa i pielęgnowana przez kolejne pokolenia. Każdego roku, w dniu 27 stycznia, który wyznacza rocznicę całkowitego zniesienia blokady Leningradu w 1944 roku, organizowane są uroczyste obchody. Podczas tych wydarzeń oddaje się hołd wszystkim obrońcom miasta, nie zapominając o cichych, czworonożnych bohaterach, którzy pomogli uratować Leningrad w jego najmroczniejszej godzinie. Pomnik na ulicy Kompozytorów stanowi trwały symbol tej wdzięczności, przypominając przechodniom o niezwykłej więzi między ludźmi a zwierzętami w czasach największej próby.