Hiệp định Biển khơi chính thức có hiệu lực từ ngày 17 tháng 1 năm 2026, thiết lập khuôn khổ toàn cầu bảo vệ đại dương

Vào ngày 17 tháng 1 năm 2026, Hiệp định của Liên Hợp Quốc về đa dạng sinh học tại các vùng biển nằm ngoài quyền tài phán quốc gia, thường được gọi là Hiệp định Biển khơi (BBNJ Agreement), đã chính thức có hiệu lực pháp lý trên phạm vi toàn cầu. Sự kiện trọng đại này đánh dấu việc hình thành khung pháp lý toàn diện đầu tiên trong lịch sử nhằm bảo tồn và sử dụng bền vững đa dạng sinh học biển tại các vùng biển quốc tế. Trước thời điểm này, những khu vực rộng lớn ngoài khơi xa vốn dĩ vẫn nằm trong tình trạng thiếu các quy định quản lý chặt chẽ, tạo ra những lỗ hổng lớn trong việc bảo vệ hệ sinh thái biển.

Văn bản của Hiệp định đã được thống nhất vào tháng 6 năm 2023 sau gần hai thập kỷ đàm phán kiên trì giữa các quốc gia thành viên. Để đi đến cột mốc lịch sử này, Hiệp định đã đạt được điều kiện cần thiết là sự phê chuẩn của 60 quốc gia vào ngày 19 tháng 9 năm 2025, tiếp nối bởi giai đoạn chờ đợi 120 ngày theo quy định pháp lý quốc tế. Ông Adam McCarthy, nguyên Trợ lý Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Úc và là đồng Chủ tịch Ủy ban Chuẩn bị BBNJ, nhấn mạnh rằng các vùng biển khơi chiếm khoảng một nửa bề mặt hành tinh và đóng góp phần lớn không gian sống trên Trái Đất, nay lần đầu tiên được điều chỉnh bởi một hệ thống pháp luật phức hợp và đồng bộ.

Tính đến ngày chính thức có hiệu lực, hiệp định đã ghi nhận 81 Bên tham gia, bao gồm Liên minh Châu Âu cùng 16 quốc gia thành viên của khối này. Tổng số quốc gia ký kết vào văn kiện đã lên tới con số 145, trong đó có sự góp mặt của các nền kinh tế lớn và có tầm ảnh hưởng như Trung Quốc, Brazil, Đức, Pháp và Nhật Bản. Sự tham gia đông đảo này cho thấy cam kết mạnh mẽ của cộng đồng quốc tế đối với việc gìn giữ nguồn tài nguyên quý giá của đại dương cho các thế hệ tương lai.

Các điều khoản then chốt của Hiệp định tập trung vào việc đối phó với những mối đe dọa đang leo thang như tình trạng đánh bắt cá quá mức, ô nhiễm môi trường biển và sự suy giảm đa dạng sinh học trầm trọng. Đây được coi là bước đi mang tính quyết định để hiện thực hóa mục tiêu toàn cầu về việc bảo vệ ít nhất 30% diện tích đại dương thế giới vào năm 2030. Hiệp định BBNJ đưa ra quy định bắt buộc về việc thành lập các Khu bảo tồn biển (MPA) tại vùng biển quốc tế và yêu cầu thực hiện Đánh giá tác động môi trường (EIA) đối với bất kỳ hoạt động nào có nguy cơ gây hại tiềm tàng cho hệ sinh thái biển.

Bên cạnh đó, văn kiện cũng thiết lập các cơ chế quan trọng nhằm chia sẻ công bằng lợi ích từ Nguồn tài nguyên di truyền biển (MGR), đồng thời cam kết hỗ trợ các quốc gia đang phát triển thông qua việc nâng cao năng lực quản lý và chuyển giao công nghệ tiên tiến. Tổng thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres đã khẳng định mối liên hệ sống còn giữa đại dương và con người khi tuyên bố rằng: "sức khỏe của đại dương chính là sức khỏe của nhân loại". Trong lộ trình triển khai, Hội nghị các bên (COP) đầu tiên dự kiến sẽ được triệu tập trong vòng một năm kể từ khi hiệp định có hiệu lực để thiết lập các cơ chế vận hành và giám sát cụ thể.

Điểm tiến bộ vượt bậc của Hiệp định này so với các văn bản pháp lý trước đây là việc quy trách nhiệm rõ ràng cho các bên gây ô nhiễm và thành lập các cơ chế giải quyết tranh chấp minh bạch. Dựa trên các nguyên tắc nền tảng của Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS), sự ra đời của hiệp định này củng cố sự hợp tác quốc tế trong việc khai thác và quản lý tài nguyên biển, góp phần trực tiếp vào việc thực hiện các Mục tiêu Phát triển Bền vững của Liên Hợp Quốc. Tuy nhiên, việc Hoa Kỳ vẫn chưa phê chuẩn hiệp định dù đã ký kết vào năm 2023, cùng với việc Liên bang Nga chưa ký kết hay phê chuẩn, vẫn là những thách thức đối với tính phổ quát toàn cầu của văn kiện này.