Traktat o pełnym morzu oficjalnie wszedł w życie 17 stycznia 2026 roku, ustanawiając globalne ramy ochrony oceanów

17 stycznia 2026 roku stał się datą historyczną dla ochrony środowiska naturalnego, gdy w życie weszło prawnie wiążące Porozumienie Organizacji Narodów Zjednoczonych w sprawie różnorodności biologicznej poza jurysdykcją krajową, powszechnie znane jako Traktat o pełnym morzu (BBNJ Agreement). To przełomowe wydarzenie sankcjonuje pierwszą w historii kompleksową strukturę prawną, której celem jest ochrona oraz zrównoważone wykorzystanie morskiej różnorodności biologicznej na wodach międzynarodowych. Obszary te, stanowiące ogromną część błękitnej planety, pozostawały do tej pory w dużej mierze poza skuteczną kontrolą i regulacją prawną.

Proces wypracowania traktatu był niezwykle żmudny; tekst porozumienia został ostatecznie uzgodniony w czerwcu 2023 roku, wieńcząc niemal dwie dekady intensywnych negocjacji dyplomatycznych. Kluczowy warunek formalny został spełniony 19 września 2025 roku, kiedy to osiągnięto wymaganą liczbę 60 ratyfikacji, co uruchomiło obowiązkowy, 120-dniowy okres oczekiwania na wejście przepisów w życie. Adam McCarthy, były pierwszy asystent sekretarza w australijskim Ministerstwie Spraw Zagranicznych i współprzewodniczący Komisji Przygotowawczej BBNJ, podkreślił wagę tego momentu, wskazując, że pełne morza obejmują około połowy powierzchni Ziemi i stanowią większość jej przestrzeni życiowej. W dniu inauguracji traktat wiązał już 81 Stron, w tym Unię Europejską oraz 16 jej państw członkowskich, a łączna liczba sygnatariuszy wzrosła do 145, obejmując takie potęgi gospodarcze jak Chiny, Brazylia, Niemcy, Francja oraz Japonia.

Fundamentem traktatu jest przeciwdziałanie narastającym zagrożeniom ekologicznym, w tym nadmiernej eksploatacji zasobów rybnych, zanieczyszczeniu wód oraz postępującej utracie bioróżnorodności. Realizacja tych założeń jest niezbędna do osiągnięcia globalnego celu ochrony 30% światowych oceanów do 2030 roku. Porozumienie BBNJ wprowadza obowiązek wyznaczania Morskich Obszarów Chronionych (MPA) na wodach międzynarodowych oraz nakłada wymóg przeprowadzania obligatoryjnych Ocen Oddziaływania na Środowisko (EIA) dla wszelkich działań, które mogą negatywnie wpłynąć na ekosystemy morskie. Dokument ustanawia również sprawiedliwe zasady podziału korzyści płynących z Morskich Zasobów Genetycznych (MGR) i przewiduje szerokie wsparcie dla krajów rozwijających się poprzez transfer technologii oraz budowanie potencjału naukowego.

Sekretarz Generalny ONZ, António Guterres, zwrócił uwagę na fundamentalną zależność między kondycją wód a przyszłością ludzkości, deklarując, że „zdrowie oceanu to zdrowie ludzkości”. W ramach operacjonalizacji porozumienia oczekuje się, że pierwsza Konferencja Stron (COP), pełniąca funkcję głównego organu decyzyjnego, zbierze się w ciągu roku od wejścia traktatu w życie, aby doprecyzować mechanizmy działania. Nowe prawo wprowadza zasadę odpowiedzialności zanieczyszczającego oraz powołuje instrumenty rozstrzygania sporów, co stanowi milowy krok w porównaniu do dotychczasowych aktów prawnych. Traktat, bazujący na fundamentach Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawie morza, zacieśnia międzynarodową współpracę w zakresie zarządzania oceanami, wspierając tym samym realizację Celów Zrównoważonego Rozwoju ONZ.

Mimo szerokiego poparcia społeczności międzynarodowej, pewnym wyzwaniem dla uniwersalności traktatu pozostaje postawa niektórych mocarstw. Stany Zjednoczone, choć podpisały dokument w 2023 roku, nie dokonały jego ratyfikacji do momentu wejścia w życie przepisów. Znamienny jest również fakt, że Federacja Rosyjska nie zdecydowała się na podpisanie ani ratyfikację tego porozumienia, co stawia to państwo poza ramami nowej, globalnej inicjatywy na rzecz ochrony zasobów morskich.