Açık Denizler Anlaşması 17 Ocak 2026'da Resmen Yürürlüğe Girdi: Küresel Okyanus Korumasında Yeni Bir Dönem

17 Ocak 2026 tarihi, dünya okyanuslarının geleceği için tarihi bir dönüm noktası olarak kayıtlara geçti. Birleşmiş Milletler'in Ulusal Yargı Yetkisinin Ötesindeki Alanların Deniz Biyoçeşitliliği Anlaşması, yaygın adıyla Açık Denizler Anlaşması (BBNJ), bu tarihte resmen yürürlüğe girdi. Bu gelişme, şimdiye kadar büyük ölçüde denetimsiz ve kuralsız kalan uluslararası suların korunması ve deniz kaynaklarının sürdürülebilir kullanımı için oluşturulan ilk kapsamlı, hukuki açıdan bağlayıcı yasal çerçeveyi temsil etmektedir.

Yaklaşık yirmi yıl süren zorlu müzakerelerin ardından Haziran 2023'te metni üzerinde mutabakata varılan bu tarihi anlaşma, 19 Eylül 2025'te 60 ülkenin onayı ile gerekli olan kritik eşiği aşmıştı. Bu başarının ardından gelen 120 günlük bekleme süresinin dolmasıyla birlikte, gezegenin yüzeyinin yaklaşık yarısını kaplayan ve hacimsel olarak Dünya'daki yaşam alanlarının en büyük kısmını oluşturan açık denizler, ilk kez bütünsel bir hukuk sistemi altına alındı. Avustralya Dışişleri ve Ticaret Bakanlığı eski Birinci Müsteşar Yardımcısı ve BBNJ Hazırlık Komisyonu Eş Başkanı Adam McCarthy, bu adımın önemine dikkat çekerek okyanus yönetiminde yeni bir dönemin başladığını vurguladı. Yürürlüğe girdiği an itibarıyla Avrupa Birliği ve 16 üye devleti dahil olmak üzere 81 tarafı bulunan anlaşmayı, aralarında Çin, Brezilya, Almanya, Fransa ve Japonya gibi dev ekonomilerin de yer aldığı toplam 145 ülke imzalamış durumdadır.

Anlaşmanın temel hükümleri; aşırı avlanma, kirlilik ve biyoçeşitlilik kaybı gibi giderek artan çevresel tehditlerle mücadele etmeyi amaçlamaktadır. Bu stratejik hamle, 2030 yılına kadar dünya okyanuslarının yüzde 30'unu koruma altına alma yönündeki küresel hedefe ulaşmak için hayati bir önem taşımaktadır. BBNJ Anlaşması, açık denizlerde Deniz Koruma Alanları (MPA) oluşturulması için resmi bir yetki tanımlarken, deniz ortamına zarar verme potansiyeli taşıyan her türlü faaliyet için zorunlu Çevresel Etki Değerlendirmeleri (EIA) yapılmasını şart koşmaktadır. Ayrıca belge, Deniz Genetik Kaynaklarından (MGR) elde edilen faydaların hakkaniyetli bir şekilde paylaşılması için uluslararası mekanizmalar kurmakta ve kapasite geliştirme ile teknoloji transferi yoluyla gelişmekte olan ülkelere destek sağlanmasını öngörmektedir.

Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri António Guterres, okyanusların sağlığı ile insanlığın refahı arasındaki kopmaz bağı "okyanusun sağlığı, insanlığın sağlığıdır" sözleriyle ifade ederek bu anlaşmanın insani boyutuna vurgu yaptı. Uygulama süreci kapsamında, ana karar alma organı olan Taraflar Konferansı'nın (COP) ilk toplantısının, operasyonel mekanizmaları kurmak üzere anlaşmanın yürürlüğe girmesinden sonraki bir yıl içinde yapılması planlanmaktadır. Önceki yasal düzenlemelerin ötesine geçen bu anlaşma, kirliliğe neden olanlara sorumluluk yüklemekte ve uyuşmazlıkların çözümü için yeni mekanizmalar tesis etmektedir. BM Deniz Hukuku Sözleşmesi ilkelerine dayanan bu yeni yapı, uluslararası iş birliğini güçlendirerek BM Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları'na doğrudan katkı sağlamayı hedeflemektedir.

Küresel çapta büyük bir destek görmesine rağmen, Amerika Birleşik Devletleri'nin 2023 yılında belgeyi imzalamış olmasına karşın henüz onay sürecini tamamlamamış olması, anlaşmanın evrenselliği önündeki bir faktör olarak değerlendirilmektedir. Dikkat çeken bir diğer önemli husus ise Rusya Federasyonu'nun, anlaşmanın yürürlüğe girdiği tarih itibarıyla belgeyi ne imzalamış ne de onaylamış olmasıdır. Bu durum, uluslararası deniz hukukunun bu yeni döneminde küresel katılımın tam anlamıyla sağlanması için diplomatik çabaların devam etmesi gerektiğini göstermektedir.