Nghiên cứu Thuần hóa Cáo Nga: Di sản Kéo dài và Khám phá Di truyền

Một thí nghiệm kéo dài nhiều thập kỷ tại Liên bang Nga, bắt đầu từ năm 1959, nhằm mô phỏng quá trình thuần hóa chó từ tổ tiên sói của chúng, tiếp tục là một cột mốc quan trọng trong lĩnh vực di truyền học tiến hóa. Dự án này được nhà di truyền học Dmitry Belyaev khởi xướng tại Viện Tế bào và Di truyền học ở Novosibirsk, tập trung vào việc chọn lọc hành vi một cách nghiêm ngặt, chỉ ưu tiên những con cáo bạc có xu hướng thân thiện nhất với con người. Sự kiên trì trong phương pháp chọn lọc này đã mang lại những kết quả đáng kể, không chỉ về mặt tâm lý mà còn về mặt hình thái.

Những con cáo được chọn lọc đã bắt đầu biểu hiện các đặc điểm thể chất thường thấy ở loài chó, bao gồm tai cụp xuống và bộ lông lốm đốm, một hiện tượng được gọi là 'hội chứng thuần hóa'. Belyaev ban đầu giả thuyết rằng việc chọn lọc chỉ một đặc tính duy nhất—khả năng thuần hóa—là đủ để kích hoạt một loạt các thay đổi tiến hóa khác, một giả thuyết mà nghiên cứu này đã cung cấp bằng chứng mạnh mẽ. Công trình nghiên cứu này được nhà di truyền học Lyudmila Trut tiếp quản và dẫn dắt trong suốt nhiều thập kỷ cho đến khi bà qua đời vào năm 2024.

Hiện tại, vào năm 2026, nghiên cứu vẫn đang được tiến hành tích cực tại trung tâm lai tạo giống ở Novosibirsk, sử dụng các dòng cáo đã được chọn lọc để thể hiện sự hung hăng và các dòng đối chứng thân thiện để so sánh các khác biệt di truyền phát sinh. Mặc dù có những tranh luận khoa học về mức độ bao quát của 'hội chứng thuần hóa', công trình này đã xác định được các dấu hiệu di truyền có ý nghĩa, nổi bật là sự liên kết của gen SorCS1 với hành vi thân thiện. Các nhà khoa học đã phát hiện ra rằng một biến thể của gen SorCS1 này có mặt ở số lượng lớn trong quần thể cáo bạc được thuần hóa và được cho là có liên quan chặt chẽ đến hành vi xã hội của động vật.

Những phát hiện di truyền này cho thấy sự gắn kết giữa cáo và con người là do tác động của các gen nằm ở khu vực nhiễm sắc thể thứ 12, có họ hàng với gen nhiễm sắc thể số 5 của chó. Các nhà khoa học đã quan sát thấy những con cáo thuần hóa thể hiện tình cảm với con người, chẳng hạn như phát ra tiếng kêu mừng rỡ khi thấy người quen, đồng thời giảm khả năng tấn công người lạ. Thí nghiệm này, bắt đầu từ thời kỳ mà các nghiên cứu di truyền cơ bản từng bị cấm dưới thời Xô Viết, không chỉ là một nỗ lực tái tạo quá trình thuần hóa động vật mà còn là một công cụ để giải mã các cơ chế phân tử sâu xa hơn.

Thành tựu của công trình được ghi nhận bằng một tượng đài điêu khắc chuột thí nghiệm cao 2,5 mét, hoàn thành vào ngày 1 tháng 7 năm 2013, tại Akademgorodok, Novosibirsk, để tri ân những đóng góp của động vật thí nghiệm trong nghiên cứu di truyền. Việc tiếp tục nghiên cứu vào năm 2026 khẳng định tầm quan trọng của việc xác định các cơ chế phân tử hình thành trong quá trình chọn lọc ổn định này.