Rosyjskie Badanie Lisów Srebrzystych Wyjaśnia Ewolucję Udomowienia

Trwający od 1959 roku rosyjski eksperyment, mający na celu zrozumienie procesu udomowienia psów poprzez selektywną hodowlę lisów srebrzystych pod kątem zachowania, pozostaje kluczowym punktem badań w genetyce ewolucyjnej. Inicjatywa ta została zapoczątkowana przez genetyka Dmitrija Bjelajewa w Instytucie Cytologii i Genetyki w Nowosybirsku. Bjelajew, który kierował Instytutem od 1959 do 1985 roku, zakładał, że proces udomowienia, napędzany selekcją na jedną cechę – nieagresywność i mniejszy lęk przed ludźmi – odzwierciedla zasady dziedziczenia Mendla leżące u podstaw różnorodności ras psów.

Metodyczny proces selekcji doprowadził do znaczących transformacji fenotypowych. Po zaledwie kilkudziesięciu pokoleniach wyselekcjonowane lisy zaczęły wykazywać fizyczne atrybuty typowe dla psów, w tym cętkowane futro i oklapnięte uszy, co stanowi dowód na hipotezę „syndromu udomowienia”. Wybrane osobniki nie tylko wykazywały przyjazne nastawienie do ludzi, ale także prezentowały zachowania szczeniąt, takie jak lizanie opiekunów i machanie ogonami. Równolegle, eksperyment rozwijał linie lisów hodowanych pod kątem agresywności i płochliwości, co umożliwia genetyczne porównanie skrajnych fenotypów.

Kierownictwo nad tym projektem przez 66 lat, aż do swojej śmierci w 2024 roku, sprawowała genetyk Ludmiła Trut, protegowana Bjelajewa, który zmarł w 1985 roku. Trut, publikując w 1999 roku artykuł w „American Scientist”, sprowadziła międzynarodową uwagę na badanie. W 2026 roku badania te są kontynuowane, oferując możliwość obserwacji procesu ewolucyjnego, który w naturze trwał tysiące lat, w skondensowanej skali czasowej. Praca ta, zakorzeniona w teorii doboru sztucznego Karola Darwina, dostarczyła dowodów, że selekcja jednej cechy behawioralnej może wywołać kaskadę zmian fizjologicznych i anatomicznych, w tym obniżenie poziomu adrenaliny.

Pomimo dyskusji w środowisku naukowym na temat siły dowodowej niektórych ustaleń syndromu udomowienia, badanie zidentyfikowało znaczące markery genetyczne, w tym gen SorCS1, powiązany z przyjaznym zachowaniem u tych zwierząt. Instytut Cytologii i Genetyki w Nowosybirsku, uhonorowany rzeźbą Bjelajewa w 2017 roku, jest obecnie ośrodkiem, z którego oswojone lisy, wykazujące cechy takie jak podnoszenie łapki, są sprzedawane na całym świecie, w tym do Stanów Zjednoczonych, Francji i Korei Południowej od 2011 roku. Kontynuacja badań nad genetyką zachowania lisów ma na celu pogłębienie wiedzy o genetycznych podstawach ewolucji ssaków, z implikacjami dla antropologii w zakresie badania mechanizmów „samo-udomowienia” u gatunku ludzkiego.