Novosibirsk'teki Gümüş Tilki Evcilleştirme Deneyi Evrimsel Genetiğe Işık Tutmaya Devam Ediyor

Novosibirsk'teki Sitoloji ve Genetik Enstitüsü'nde yürütülen gümüş tilki evcilleştirme deneyi, köpek evriminin mekanizmalarını davranışsal seçilim yoluyla araştırmaya devam eden, evrimsel genetik alanında temel bir çalışma odağı olmayı sürdürmektedir. Genetikçi Dmitry Belyaev tarafından 1959'da başlatılan bu uzun soluklu proje, tilkilerin yalnızca insanlara karşı gösterdikleri uysallık temelinde seçici olarak yetiştirilmesine dayanmaktadır. Bu titiz süreç, köpek benzeri morfolojik değişimleri, örneğin sarkık kulaklar ve benekli kürk gibi fiziksel özelliklerin ortaya çıkmasını tetiklemiş, bu bulgular bilim dünyasında 'domestikasyon sendromu' hipotezini desteklemiştir.

Belyaev'in başlangıçtaki temel inancı, kurttan köpeğe geçişin anahtarının fiziksel görünümden ziyade davranış odaklı yapay seçilim olduğu yönündeydi. Deneyin ilk amacı, kürk çiftliklerinde esaret altındaki tilkilerin stres kaynaklı saldırganlık ve üreme sorunlarını çözmekti. Başlangıçta, sadece en sakin davranışları sergileyen tilkilerin üremesine izin verilmiş ve bu seçilim, altıncı jenerasyonda bakıcılarının ellerini yalamaya başlayan yavruların görülmesiyle sonuçlanmıştır. Bu süreç, davranış kalıplarının genetik olarak aktarıldığını ve belirli davranışsal seçimlerin fenotipik değişiklikleri de beraberinde getirdiğini kanıtlamıştır.

Belyaev'in vefatının ardından, 66 yıl boyunca projeyi yürüten genetikçi Lyudmila Trut'un mirası, 2024'teki vefatına kadar devam etmiştir ve çalışma günümüzde de sürmektedir. Deneyin ilk aşamalarında, Belyaev ve ekibi, Moskova ve Estonya'daki kürk çiftliklerinden nispeten uysal tilkileri seçerek Novosibirsk'teki çiftliklerine getirmişlerdir; kafesleri açıldığında, sadece yaklaşık %10'u vahşi tepkiler yerine sakin davranışlar göstermiştir. Bu seçilim baskısı altında, deneyin ilerleyen dönemlerinde, köpeklerin evrimsel tarihine ışık tutan yaklaşık 2700 genetik değişim tespit edilmiştir.

Domestikasyon sendromu bulgularının bilimsel çevrelerde tartışmaların odağında olmasına rağmen, araştırmalar önemli genetik belirteçleri tanımlamayı başarmıştır. Özellikle, dost canlısı davranışlarla ilişkilendirilen *SorCS1* geni gibi moleküler temellerin belirlenmesi, evrimsel süreçlerin anlaşılması açısından değerlidir. Novosibirsk'teki enstitüdeki son çalışmalarda, evcilleştirilen tilki grubunun beyin boyutlarında gözlemlenen büyümenin, insan evrimine dair çıkarımlar sunabileceği düşünülmektedir. Bu Sibirya projesi, doğal seçilim süreçlerinin kısa zaman dilimlerinde yapay müdahale ile nasıl taklit edilebileceğine dair benzersiz bir laboratuvar sunmaktadır.