Khủng hoảng Kinh tế Iran: Đồng Rial Sụp Đổ và Làn Sóng Bất Ổn Lan Rộng Cuối Năm 2025

Thành phố Tehran vào cuối tháng 12 năm 2025 trở thành tâm điểm chú ý toàn cầu khi Cộng hòa Hồi giáo Iran đối mặt với đợt bất ổn dân sự quy mô lớn, khởi phát từ sự suy thoái kinh tế trầm trọng. Nguyên nhân chính yếu là sự sụp đổ của đồng Rial Iran (IRR) trên thị trường tài chính tự do, với tỷ giá chạm mức kỷ lục khoảng 1,4 triệu IRR đổi 1 USD vào ngày 28 tháng 12 năm 2025. Sự mất giá này, được ghi nhận là đã mất hơn hai phần ba giá trị kể từ năm 2022, đã đẩy tỷ lệ lạm phát chính thức vượt ngưỡng 42% vào tháng 12 năm 2025, trong khi lạm phát lương thực tăng vọt lên 72% so với năm trước đó.

Làn sóng phản kháng bắt đầu vào ngày 28 tháng 12 năm 2025, khi các thương nhân tại khu chợ Grand Bazaar lịch sử của Tehran đồng loạt đình công và đóng cửa cửa hàng để phản đối tình hình kinh tế tồi tệ. Phong trào nhanh chóng lan rộng, thu hút sự tham gia của sinh viên đại học và công chúng trên toàn quốc, với các địa điểm được xác nhận bao gồm Kuhdasht, Tỉnh Lorestan, và Tỉnh Fars. Các khẩu hiệu chính trị đã nhanh chóng xuất hiện, nhắm thẳng vào giới lãnh đạo tối cao, bao gồm cả những lời kêu gọi chống lại Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei và yêu cầu chính quyền ưu tiên các vấn đề trong nước thay vì các vấn đề đối ngoại như Gaza hay Lebanon.

Phản ứng từ phía an ninh được ghi nhận là có sự can thiệp bằng hơi cay và vòi rồng tại Tehran, và có báo cáo về việc lực lượng an ninh sử dụng đạn thật tại Tỉnh Fars và Kuhdasht vào ngày 31 tháng 12 năm 2025. Bạo lực đã dẫn đến thương vong, với thông tin xác nhận về cái chết của Amirhossam Khodayari Fard, 21 tuổi, một thành viên dân quân Basij, tại Kuhdasht, cùng với việc hai người biểu tình khác thiệt mạng ở phía tây nam. Trong bối cảnh này, Tổng thống Masoud Pezeshkian, nhậm chức từ tháng 7 năm 2024, đã công khai bày tỏ quan ngại về khả năng chính phủ giải quyết các vấn đề sinh kế mà không dẫn đến hậu quả nghiêm trọng.

Chính quyền đã có những động thái đa chiều, bao gồm việc công bố nghỉ lễ công cộng đột ngột tại 21 tỉnh thành với lý do thời tiết lạnh và lời hứa đối thoại từ các quan chức cấp cao. Người phát ngôn chính phủ, bà Fatemeh Mohajerani, người nhậm chức vào tháng 8 năm 2024, cho biết chính phủ ghi nhận áp lực tự nhiên từ sinh kế người dân và sẽ thiết lập cơ chế lắng nghe. Tuy nhiên, Tổng Công tố Iran Mohammad Movahedi-Azad đã đưa ra cảnh báo cứng rắn, tuyên bố rằng các cuộc biểu tình biến thành "bạo loạn" sẽ phải đối mặt với sự "đáp trả kiên quyết". Phó Tổng thống Mohammad Jafar Ghaempanah đổ lỗi cho lạm phát tràn lan là do các lệnh trừng phạt của phương Tây và "cuộc chiến kinh tế".

Bối cảnh rộng hơn cho thấy sự suy yếu này diễn ra sau cuộc chiến 12 ngày giữa Iran và Israel vào tháng 6 năm 2025, sau đó Iran tuyên bố ngừng làm giàu uranium để tìm kiếm sự nới lỏng trừng phạt. Sự bất ổn kinh tế này cũng được củng cố bởi các số liệu đáng báo động khác: Cơ quan Nhân quyền Iran (IHR) và hãng tin HRANA báo cáo rằng chế độ đã hành quyết ít nhất 1.500 đến 1.922 người trong năm 2025, một sự gia tăng đáng kể. Việc Thống đốc Ngân hàng Trung ương Iran, Mohammad Reza Farzin, nộp đơn từ chức vào ngày 29 tháng 12, được xem là dấu hiệu về sự khủng hoảng hệ thống tài chính, trong khi các nhà hoạt động và chuyên gia chỉ ra mối liên hệ giữa chi phí sinh hoạt tăng và bất mãn chính trị.