İran'da Ekonomik Krizin Tetiklediği Kitlesel Protestolar ve Para Birimi Değer Kaybı

Aralık 2025'in son günlerinde İran, derinleşen ekonomik buhran ve İran Riyali'nin (IRR) sert değer kaybı nedeniyle ülke çapında geniş çaplı gösterilere sahne oldu. Başlangıçta Tahran Büyük Çarşısı'ndaki esnafın dükkânlarını kapatmasıyla başlayan eylemler, kısa sürede rejime yönelik siyasi hoşnutsuzluğa dönüştü. Öğrenciler ve işçilerin de katılımıyla protestolarda doğrudan Yüksek Lider Ali Hamaney'i hedef alan sloganlar duyuldu; bu durum rejimin meşruiyetine yönelik ciddi bir meydan okuma oluşturdu.

Ekonomik göstergeler krizin boyutunu somutlaştırmaktadır. Aralık 2025 itibarıyla İran Riyali, ABD Doları karşısında yaklaşık 1.4 milyon IRR seviyesine gerileyerek 2022'deki değerinin üçte ikisinden fazlasını kaybetmişti. Yıllık enflasyon oranı %42 civarında seyrederken, gıda enflasyonu Eylül 2025'te %57,90 gibi yüksek bir seviyeye ulaştı. Bu ekonomik baskıların bir parçası olarak, İran Parlamentosu Ekim 2025'te, Riyal'den dört sıfır atılarak 'yeni riyal' oluşturulmasını öngören bir para birimi yeniden değerleme planını onaylamıştı.

Protestoların yayılması üzerine güvenlik güçleri müdahalede bulundu. Tahran'da göz yaşartıcı gaz ve tazyikli su kullanılırken, Fars Eyaleti'nde canlı mermi kullanıldığına dair raporlar geldi. Lorestan Eyaleti Vali Yardımcısı Said Pourali, Kuhdaşt'ta "kamu düzenini korurken" hayatını kaybeden 21 yaşındaki Basij milis üyesi Emirhossam Hodayari Ferd'in resmi olarak kaydedilen ilk can kaybı olduğunu duyurdu.

Siyasi aktörler kriz karşısında farklı pozisyonlar aldı. Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, halkın geçim sorunları çözülmezse ülkenin "cehenneme sürükleneceği" uyarısında bulunarak İçişleri Bakanı'na protestocu temsilcileriyle diyalog kurma talimatı verdi. Hükümet Sözcüsü Fatemeh Mohajerani ise hareketliliğin "halkın geçimi üzerindeki baskıdan kaynaklanan doğal bir hayal kırıklığı" olduğunu kabul etti. Öte yandan, Başsavcı protestoların "ayaklanmaya" dönüşmesi halinde "sert bir müdahale" ile karşılaşılacağını belirtti.

Muhalif çevreler durumu rejimin sonunun başlangıcı olarak yorumladı. Nobel Barış Ödülü sahibi Şirin Ebadi, İslam Cumhuriyeti'nin "son günlerinde" olduğunu iddia ederken, sürgündeki siyasi aktivist Mostafa Tajzadeh ekonomik sorunlara net çözüm bulunamaması halinde ülkenin "anarşi ve kaosa" sürüklenebileceği endişesini dile getirdi. Bu toplumsal hareketlilik, İran'ın Haziran 2025'teki İsrail ile yaşadığı 12 günlük savaşın ardından ve ABD'nin yaptırımları yeniden uygulama potansiyeli bağlamında uluslararası gerilimi de artırdı.

İran Dışişleri Bakanı Seyyid Abbas Erakçi, 29 Aralık 2025'te ABD Başkanı'nın tehditlerini uluslararası hukukun ihlali olarak nitelendirerek her türlü saldırıya kararlı yanıt verileceğini vurguladı. İnsan Hakları Örgütleri (IHR ve HRANA), 2025 yılı boyunca İran'da en az 1.500 ila 1.922 kişinin infaz edildiğini rapor etti. Bu yüksek düzeydeki devlet baskısı ortamı, 2022'deki 'Kadın, Yaşam, Özgürlük' hareketinden bu yana rejime karşı en ciddi sınama olarak değerlendirilen mevcut protestoların seyrini belirleyen önemli bir arka plan teşkil etmektedir.