Thế hệ Z Đánh giá lại Đại học Giữa Bùng nổ Nghề thủ công và Lo ngại về AI

Một bộ phận đáng kể cá nhân thuộc Thế hệ Z, điển hình như Jacob Palmer, người đã chọn con đường trở thành thợ điện thành công sau khi rời bỏ chương trình đại học, đang đặt dấu hỏi lớn về tính thiết yếu của bằng cấp truyền thống. Sự hoài nghi này không chỉ là câu chuyện cá biệt mà còn phản ánh một xu hướng rộng lớn hơn trong bối cảnh thị trường lao động đang chuyển mình mạnh mẽ. Niềm tin của công chúng vào hệ thống giáo dục đại học đã suy giảm đáng kể kể từ năm 2010, với những lý do chính được đưa ra là chi phí học tập leo thang và nhận thức rằng chương trình đào tạo tại trường không cung cấp đủ kỹ năng thực tiễn.

Hiện tượng "underemployment" (làm việc dưới trình độ) đang diễn ra rõ rệt: gần một nửa số cử nhân tại Mỹ đang làm những công việc không đòi hỏi bằng cấp đại học. Theo phân tích gần đây, tỷ lệ dưới chuẩn này đối với sinh viên mới tốt nghiệp đã tăng lên 42.5%, mức cao nhất kể từ đỉnh dịch năm 2020. Sự trỗi dậy của Trí tuệ Nhân tạo tạo sinh (Generative AI) đang gây áp lực trực tiếp lên các vị trí văn phòng cấp thấp, khiến không ít sinh viên vừa tốt nghiệp phải đối mặt với tình trạng thiếu việc làm ổn định chỉ một năm sau khi nhận bằng. Điều này trái ngược với sự gia tăng đáng kể về sự quan tâm đối với các ngành nghề lao động thủ công có kỹ năng, một phần được thúc đẩy bởi niềm tin rằng những vai trò này có khả năng chống chịu tốt hơn trước sự tự động hóa của AI.

Các số liệu thống kê cho thấy sự dịch chuyển rõ rệt này: số lượng đăng ký vào các chương trình dạy nghề và kỹ thuật tại các trường cao đẳng cộng đồng Hoa Kỳ đã tăng gần 20% kể từ năm 2020. Thêm vào đó, số lượng học viên học nghề chính thức tại Mỹ đã tăng hơn gấp đôi trong giai đoạn từ năm 2014 đến năm 2024, theo dữ liệu từ Bộ Lao động Hoa Kỳ. Mặc dù nhìn chung, những người sở hữu bằng cử nhân trên 25 tuổi vẫn duy trì tỷ lệ thất nghiệp thấp hơn và mức lương trung vị cao hơn, các ngành nghề kỹ thuật chuyên môn lại mang đến thu nhập cạnh tranh đáng kể. Ví dụ, một thợ điện lành nghề hàng đầu có khả năng kiếm được hơn 106.030 USD mỗi năm.

Các lĩnh vực như sản xuất tiên tiến đang khẩn thiết cần nguồn nhân lực lao động kỹ thuật, với dự báo gần 60% các vị trí công việc mới trong ngành sản xuất chip sẽ không được tuyển dụng do thiếu hụt lao động có tay nghề. Jensen Huang, Giám đốc điều hành của Nvidia, đã chỉ ra một thực tế quan trọng: các trung tâm dữ liệu AI sẽ cần hàng trăm nghìn thợ điện, thợ ống nước và thợ mộc để xây dựng và duy trì cơ sở hạ tầng. Để giải quyết khoảng cách kỹ năng này, các giải pháp giáo dục sáng tạo đang được triển khai, như Chương trình Học nghề Kỹ thuật của TSMC tại Arizona, chương trình này cung cấp quá trình đào tạo được trả lương song song với lộ trình lấy bằng cao đẳng.

Hệ thống cao đẳng cộng đồng tại Mỹ, nơi hơn 40% học sinh sau trung học theo học, đóng vai trò là “cánh cửa” quan trọng, cung cấp các chứng chỉ hoặc bằng cao đẳng tập trung vào tính ứng dụng với học phí thấp hơn đáng kể so với đại học 4 năm. Sự chuyển dịch này cũng đặt ra yêu cầu đổi mới sâu sắc cho giáo dục đại học, không chỉ là việc tích hợp thêm công nghệ như AI, mà còn phải bồi dưỡng các giá trị cốt lõi như tư duy phản biện, theo PGS.TS Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội). Sự thay đổi trong thị trường lao động đòi hỏi người trẻ phải đặt câu hỏi “Mình học để làm gì?” thay vì chỉ tập trung vào các ngành nghề “hot”, nhấn mạnh rằng người thầy vẫn là trái tim của mọi đổi mới giáo dục thành công.