Finlandiya, Dünyanın İlk Derin Jeolojik Nükleer Atık Deposu Onkalo'nun Açılışına Hazırlanıyor

Finlandiya, kullanılmış nükleer yakıtların bertaraf edilmesi konusunda devrim niteliğinde bir adım atarak dünyanın ilk derin jeolojik depolama tesisi olan Onkalo'yu faaliyete geçirmeye hazırlanıyor. Eurajoki belediyesine bağlı Olkiluoto Adası'nda yer alan bu devasa proje, radyoaktif atıkların güvenli ve uzun vadeli yönetimi için küresel ölçekte öncü bir çözüm sunmaktadır. 1995 yılında Teollisuuden Voima (%60) ve Fortum (%40) hissedarları tarafından kurulan Posiva şirketinin yönetimindeki tesis, kapsamlı test süreçlerinin başarıyla tamamlanmasının ardından 2026 yılının sonuna kadar nihai yakıt imha işlemlerine resmen başlamayı hedefliyor.

Olkiluoto'nun depo sahası olarak seçilmesi tesadüfi olmayıp, tüm nükleer atıkların ülke sınırları içinde bertaraf edilmesini zorunlu kılan 1994 tarihli Finlandiya Nükleer Enerji Yasası uyarınca 2000 yılında kararlaştırılmıştı. "Küçük Mağara" anlamına gelen Onkalo, 1,9 milyar yaşındaki granit ana kayanın içinde, yerin 400 metreden fazla derinliğine kadar inen karmaşık bir yapıya sahiptir. Süreç kapsamında radyoaktif yakıt çubukları, ana tesise komşu bir kapsülleme fabrikasında tam otomatik robotik ekipmanlar kullanılarak korozyona dayanıklı bakır kaplar içine mühürlenecektir. Bu dayanıklı kapsüller daha sonra özel asansörlerle yer altındaki tünellere indirilecek ve çevreleri su sızdırmazlığı sağlayan bentonit kili gibi tampon malzemelerle titizlikle doldurulacaktır.

Yaklaşık 1 milyar avroluk bir yatırım maliyetine sahip olan bu kapsamlı mühendislik harikası, toplam 6.500 ton kullanılmış yakıtı güvenle barındıracak kapasitede tasarlanmıştır. Tesisin 2120'li yıllara kadar aktif olarak faaliyet göstermesi ve kapasitesini doldurduktan sonra girişlerinin kalıcı olarak mühürlenmesi öngörülüyor. Sistemin tüm teknik bileşenlerinin, boş bir test konteyneri transferi de dahil olmak üzere, bir bütün olarak uyum içinde çalıştığını doğrulamak amacıyla 30 Ağustos 2024 tarihinde son derece kritik denemeler başlatıldı. Posiva Üretim Direktörü Karri Osara, personelin radyoaktif olmayan yakıt simülatörlerinin kullanıldığı yer altı tesislerinin deneme işletimi aşamasına teknik ve operasyonel olarak tamamen hazır olduğunu belirtti.

Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) tarafından 2020 yılında nükleer enerji sektörü için bir "oyun değiştirici" (game changer) olarak tanımlanan bu proje ile Finlandiya, dünyada tam kapsamlı bir derin jeolojik depolama tesisi inşa eden ilk ve tek ülke olma ünvanını koruyor. Ancak bu büyük mühendislik başarısına rağmen, yer altı bariyerlerinin binlerce yıllık dayanıklılığına dair akademik tartışmalar devam etmektedir. Örneğin, Endişeli Bilim İnsanları Birliği'nden Edwin Lyman, her ne kadar jeolojik depolama yöntemi yer üstünde uzun süreli depolamaya kıyasla bilimsel olarak tercih edilse de, bakır konteynerlerin binlerce yıl boyunca maruz kalacağı korozyon hızı konusunda bazı soru işaretlerini dile getiriyor. İsveç'te de aktif olarak kullanılan KBS-3 yöntemi üzerine yürütülen bağımsız araştırmalar, bazı kapsüllerin 100 ila 1000 yıl içinde teknik arıza verebileceğine dair potansiyel riskleri gündeme taşımaktadır.

Finlandiya ve İsveç, küresel nükleer enerji topluluğu içinde atık yönetimi sorununa somut ve kalıcı çözümler üretme konusunda tartışmasız bir liderlik sergiliyor. İsveç, Onkalo'ya benzer bir yapı olan Forsmark'taki deposunun inşaatına 2025 yılında başlarken, tesisin 2030'ların sonuna doğru kapılarını açması planlanıyor. 2120'li yıllara kadar kesintisiz hizmet verecek olan Onkalo deposu, Finlandiya'nın radyoaktif atık sorumluluğunu gelecek nesillere bir yük olarak devretmeme etik ilkesine olan sarsılmaz bağlılığını teyit etmektedir. Sistem, güvenlik protokolleri gereği ilk 100 yıl boyunca yakıtın geri alınabilmesine imkan tanırken, nihai hedef olarak atıkların yüz binlerce yıl boyunca biyosferden ve insan yaşamından tamamen izole edilmesini garanti altına alacak şekilde inşa edilmiştir.