Okyanus Hakkaniyeti Endeksi: Mavi Ekonomi İçin Yeni Bir Küresel Standart

Küresel deniz yönetişimi alanında çığır açan yeni bir ölçüm aracı olan Okyanus Hakkaniyeti Endeksi (Ocean Equity Index - OEI) tanıtıldı. Bu standartlaştırılmış çerçeve, "hakkaniyet" kavramını soyut beyanlardan çıkararak doğrulanabilir kriterlere dönüştürüyor. Karar alma süreçlerinde kimlerin söz sahibi olduğu, elde edilen faydaların nasıl paylaşıldığı ve olası zararların kimler tarafından üstlenildiği gibi kritik sorular, artık şeffaf ve hesap verebilir bir yapı üzerinden değerlendiriliyor.

OEI, 28 Ocak 2026 tarihinde Nature dergisinde, Kanada'daki Brock Üniversitesi Çevresel Sürdürülebilirlik Araştırma Merkezi'nden Doçent Jessica Blythe liderliğindeki uluslararası bir araştırma ekibi tarafından sunuldu. Endeksin geliştirilme mantığı, deniz faaliyetlerinden elde edilen avantajların genellikle güçlü küresel aktörlerin elinde toplanması, buna karşın kirlilik ve iklim risklerinin yükünün orantısız bir şekilde kıyı topluluklarına, yerli halklara ve küçük ölçekli balıkçılara binmesi gerçeğine dayanıyor. OEI, bu dengesizlikleri henüz bir projenin standart uygulaması haline gelmeden önce tespit etmeyi amaçlıyor.

Aracın önemi, küresel okyanus politikalarındaki güncel gelişmelerle daha da pekişiyor. Ulusal yetki alanlarının dışındaki bölgelerde biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımına yönelik yasal olarak bağlayıcı bir belge olan BBNJ Anlaşması (Açık Denizler Anlaşması), 17 Ocak 2026 tarihinde resmen yürürlüğe girdi. Bu gelişme, gezegenin okyanus yüzeyinin yarısının yeni bir yönetim çerçevesine girdiği ve hakkaniyet meselesinin artık ikincil bir konu olmaktan çıkıp merkezi bir zorunluluk haline geldiği anlamına geliyor.

Okyanus Hakkaniyeti Endeksi, haklar, katılım, hesap verebilirlik, zararlar ve fayda dağıtımı gibi konuları kapsayan 12 temel kriter üzerine inşa edilmiştir. Her bir kriter 0 ile 3 arasında bir ölçekle değerlendirilmekte olup, toplamda maksimum 36 puanlık bir skor elde edilebilmektedir. Metodoloji, bilimsel titizliği korurken gerçek dünya müzakerelerinde uygulanabilir kalabilmesi için bilinçli olarak "niteliksel ancak yapılandırılmış" bir formatta tasarlanmıştır. Aracın en pratik yönü ise, herhangi bir özel eğitim gerektirmeyen ve çevrimdışı olarak da kullanılabilen basit bir Excel tablosu formatında sunulmasıdır.

OEI, hakkaniyet tartışmalarını somut karar verici verilere dönüştüren bir "hızlı değerlendirme" aracı olarak şu alanlarda etkin bir şekilde kullanılabilir:

• Ticari deniz projelerinin geliştirilmesi ve yatırım analizleri sürecinde,
• Fon sağlama ve donörlerin proje gereksinimlerini belirlemesinde,
• Kamu yönetiminde uygulanan politikaların etkinliğinin denetlenmesinde,
• Yerli halkların ve yerel toplulukların kendi haklarını etkileyen projeleri değerlendirip hesap sormasında.

Endeksin en kritik özelliği, bir yargılama yapmaktan ziyade mevcut boşlukları gün yüzüne çıkarmasıdır. Hakların nerede tanınmadığını, katılımın nerede sembolik kaldığını ve karların nerede özelleştirilip zararların toplumsallaştırıldığını net bir şekilde göstermektedir. Bu durum, endeksi "izleme, değerlendirme ve düzeltme" döngüleri için vazgeçilmez bir temel haline getiriyor; zira bu tür mekanizmalar olmadan "mavi ekonomi" kavramı sadece güzel bir söylem olarak kalma riski taşıyor.

Sonuç olarak Okyanus Hakkaniyeti Endeksi, sürdürülebilirliğin adaletin olmadığı bir yerde inşa edilemeyeceğini güçlü bir şekilde hatırlatıyor. Eğer 2030 okyanus hedeflerine gerçekten ulaşmak istiyorsak, sadece koruma altındaki alanların yüzölçümünü değil, aynı zamanda katılımın kalitesini, hakların korunmasını ve refahın adil dağılımını da ölçmek zorundayız.