Wskaźnik Sprawiedliwości Oceanicznej: Nowy standard dla „błękitnej gospodarki”

W obszarze globalnego zarządzania zasobami morskimi pojawił się przełomowy instrument pomiarowy – Ocean Equity Index (OEI), znany jako Wskaźnik Sprawiedliwości Oceanicznej. Jest to ustandaryzowany schemat, który przenosi pojęcie „sprawiedliwości” z sfery ogólnych deklaracji politycznych do obszaru konkretnych, weryfikowalnych kryteriów. Narzędzie to pozwala precyzyjnie określić, kto podejmuje kluczowe decyzje, kto czerpie realne korzyści, a kto ponosi szkody, oceniając przy tym stopień przejrzystości i odpowiedzialności procesów zarządczych.

Oficjalna prezentacja OEI miała miejsce 28 stycznia 2026 roku na łamach prestiżowego czasopisma naukowego Nature. Za opracowanie wskaźnika odpowiada międzynarodowy zespół badawczy pracujący pod kierunkiem profesor nadzwyczajnej Jessiki Blythe z Centrum Badań nad Zrównoważonym Rozwojem Środowiska na Brock University w Kanadzie. Logika stojąca za tym projektem jest prosta i dotyka palących problemów: zyski z działalności morskiej często kumulują się w rękach najsilniejszych graczy, podczas gdy skutki zanieczyszczeń i ryzyka klimatyczne w nieproporcjonalny sposób obciążają społeczności przybrzeżne, ludność rdzenną oraz drobnych rybaków. OEI oferuje praktyczny sposób na dostrzeżenie tych nierówności, zanim staną się one trwałą normą w realizowanych projektach.

Kontekst wprowadzenia tego narzędzia dodatkowo wzmacnia jego znaczenie, ponieważ 17 stycznia 2026 roku weszło w życie porozumienie BBNJ (High Seas Treaty). Jest to prawnie wiążąca umowa dotycząca ochrony i zrównoważonego wykorzystania różnorodności biologicznej na obszarach znajdujących się poza jurysdykcją krajową. Oznacza to, że połowa powierzchni oceanów na naszej planecie zyskała nowe ramy prawne, w których pytania o podział korzyści i prawa do zasobów przestają być kwestiami drugorzędnymi, stając się centralnym punktem zarządzania globalnego.

Struktura wskaźnika OEI opiera się na 12 precyzyjnie zdefiniowanych kryteriach, które obejmują takie aspekty jak prawa, partycypacja, odpowiedzialność, generowane szkody oraz sprawiedliwa dystrybucja zysków. Każdy z tych parametrów jest oceniany w skali od 0 do 3 punktów, co pozwala na uzyskanie maksymalnego wyniku wynoszącego 36 punktów. Metodologia została celowo zaprojektowana jako jakościowa, lecz silnie ustrukturyzowana, aby zachować rygor naukowy przy jednoczesnej łatwości zastosowania w realnych negocjacjach i projektach. Narzędzie ma formę prostego arkusza Excel, co umożliwia jego wykorzystanie bez specjalistycznego przeszkolenia, a nawet w warunkach braku dostępu do internetu.

OEI został pomyślany jako instrument szybkiej oceny, który przekłada teoretyczne rozważania o etyce na twarde dane niezbędne do podejmowania decyzji. Może on być stosowany w szerokim spektrum działań:

• przy opracowywaniu komercyjnych projektów morskich oraz w procesach oceny inwestycyjnej,
• w działalności fundraisingowej i przy spełnianiu wymogów stawianych przez donatorów,
• w administracji publicznej do weryfikacji efektywności prowadzonej polityki państwa,
• w pracy ludności rdzennej i lokalnych społeczności jako metoda oceny projektów wpływających na ich tradycyjne prawa.

Niezwykle istotnym elementem jest fakt, że OEI nie służy do wydawania arbitralnych wyroków, lecz ma za zadanie naświetlać istniejące luki w systemie. Wskazuje on miejsca, w których brakuje uznania praw, gdzie udział interesariuszy jest jedynie pozorny, a korzyści są prywatyzowane przy jednoczesnym obciążaniu społeczeństwa kosztami środowiskowymi. Dzięki temu indeks staje się wygodną podstawą dla cykli monitoringu, oceny i wprowadzania niezbędnych korekt. Bez takich mechanizmów koncepcja „błękitnej gospodarki” mogłaby pozostać jedynie atrakcyjnie brzmiącym, lecz pustym terminem.

Wprowadzenie Wskaźnika Sprawiedliwości Oceanicznej wnosi istotny głos do globalnej debaty o przyszłości naszej planety. OEI przypomina o fundamentalnej prawdzie: zrównoważony rozwój jest niemożliwy tam, gdzie brakuje sprawiedliwości. Jeśli rzeczywiście dążymy do realizacji wizji oceanu 2030, musimy zacząć mierzyć nie tylko liczbę chronionych kilometrów kwadratowych akwenów, ale przede wszystkim jakość partycypacji, respektowanie praw oraz uczciwość w podziale wypracowanych dóbr.