Şempanzelerin Yeni Verilerle İnançlarını Rasyonel Olarak Değiştirdiğine Dair Kanıtlar

Hayvan bilişi alanındaki son araştırmalar, türler arası zekanın anlaşılmasına yeni bir boyut katmaktadır. Özellikle primatların bilişsel süreçlerine odaklanan çalışmalar, memelilerdeki akıl yürütme yeteneklerinin sınırlarını zorlamaktadır. Hayvan bilişi, karşılaştırmalı psikolojiden gelişen ve etoloji ile evrimsel psikolojiden etkilenen bir disiplindir; son dönemdeki bulgular bu alanın temel varsayımlarını yeniden şekillendirmektedir.

2025 yılının sonlarına doğru yayımlanan bir dizi çalışma, şempanzelerin yeni verilerle karşılaştıklarında inançlarını rasyonel bir zeminde revize edebildiklerine dair güçlü deliller sunmuştur. Bu araştırmalar, hayvan zekası hakkındaki spekülasyonların yerini, laboratuvar ortamında titizlikle yürütülen bilimsel çalışmalara bıraktığı bir döneme işaret etmektedir. Bu bulgular, rasyonelliğin yalnızca insan düşüncesine özgü bir nitelik olmaktan ziyade, türler arasında bir süreklilik arz ettiğini düşündürmektedir.

Çalışmaların önemli bir kısmı, Uganda'daki Ngamba Adası Şempanze Koruma Alanı'nda gerçekleştirilmiştir. Araştırmacılar, şempanzelere iki kutu sunmuş ve başlangıçta birinde ödül olduğuna dair ipuçları sağlamıştır. Ardından, ödülün diğer kutuda olduğunu gösteren daha ikna edici ek kanıtlar sunulmuştur. Bu deneylerde, şempanzelerin sesli ve görsel ipuçları gibi birbiriyle çelişen kanıtları tartma ve buna göre seçimlerini ayarlama yeteneği gözlemlenmiştir. Ngamba Adası Koruma Alanı, şempanzelerin korunması çabalarıyla akredite edilmiş bir tesistir.

Bu keşifler, Kaliforniya Üniversitesi, Berkeley'den (UC Berkeley) Profesör Jan Engelmann ve meslektaşları Emily Sanford ile Hanna Schleihauf'un katkılarıyla ortaya çıkmıştır. Engelmann, daha önceki çalışmalarında insanların bireysel olarak değil, kolektif olarak diğer hayvanlardan daha zeki olduğunu savunmuştur. Yeni bulgular, şempanzelerin esnek akıl yürütme sergilediğini ve bu kararların sadece içgüdüsel olmadığını hesaplamalı modellemelerle doğruladığını göstermektedir. Bu tür esnek muhakeme yeteneği, genellikle yalnızca insan düşüncesiyle ilişkilendirilen bir özelliktir.

Bu rasyonel inanç revizyonu kanıtları, bilim insanlarının öğrenme ve akıl yürütme modellerine bakış açısını etkilemektedir. Özellikle yapay zeka (AI) geliştirme süreçlerinde kullanılan modeller için önemli sonuçlar doğurmaktadır. Hayvan bilişi çalışmaları, sadece primatlarla sınırlı kalmayıp, kuşlar, balıklar ve böcekler gibi çok çeşitli türleri kapsamaktadır. Şempanzeler, Wolfgang Köhler'in 1917'deki ünlü çalışmaları gibi, içgörü gerektiren sorunları çözme yetenekleriyle bilişsel araştırmaların merkezinde yer almıştır. Bu yeni araştırma serisi, rasyonelliğin evrimsel basamaklarında nerede konumlandığımız sorusuna daha incelikli bir cevap sunarak, insan zekasının algılanan benzersizliğini sorgulamaktadır.