Wygaśnięcie traktatu New START: Koniec ery limitów na arsenały jądrowe USA i Rosji

W czwartek, 5 lutego 2026 roku, oficjalnie dobiegł końca okres obowiązywania traktatu o dalszej redukcji i ograniczeniu strategicznych zbrojeń ofensywnych, znanego jako New START (SNV-III). Było to ostatnie prawnie wiążące porozumienie, które nakładało limity na strategiczne arsenały nuklearne Federacji Rosyjskiej oraz Stanów Zjednoczonych. Dokument ten przez lata uchodził za jeden z kluczowych fundamentów globalnej stabilności, a jego wygaśnięcie oznacza, że oba mocarstwa nie są już skrępowane żadnymi formalnymi barierami w zakresie rozbudowy swojej potęgi jądrowej.

To przełomowe wydarzenie kładzie kres trwającej ponad pół wieku tradycji międzynarodowej kontroli zbrojeń, wprowadzając architekturę bezpieczeństwa światowego w fazę nieuregulowanej i nieprzewidywalnej konkurencji. Traktat, który wszedł w życie 5 lutego 2011 roku po uroczystym podpisaniu w Pradze 8 kwietnia 2010 roku, narzucał rygorystyczne limity: 1550 rozmieszczonych głowic strategicznych oraz 800 rozmieszczonych i nierozmieszczonych wyrzutni dla każdej ze stron. Te konkretne ramy zapewniały przez lata relatywną równowagę sił między mocarstwami.

Dzień przed ostatecznym terminem, 4 lutego, strona rosyjska oświadczyła, że wobec braku oficjalnej odpowiedzi Waszyngtonu na propozycję rocznego, dobrowolnego utrzymania kluczowych ograniczeń ilościowych, Moskwa nie uznaje się już za związaną jakimikolwiek zobowiązaniami wynikającymi z New START. Dmitrij Miedwiediew, wiceprzewodniczący Rady Bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej, skomentował sytuację, zaznaczając, że Rosja jest przygotowana na podjęcie wojskowo-technicznych środków odwetowych w celu zapewnienia własnego bezpieczeństwa. Podkreślił on jednak, że Moskwa pozostaje otwarta na dialog oparty na zasadzie równości i nie zamierza dać się wciągnąć w wyniszczający wyścig zbrojeń.

Kluczowym filarem zapewniającym przewidywalność był dotychczas system weryfikacji New START, obejmujący inspekcje na miejscu oraz regularną wymianę danych, co minimalizowało ryzyko błędnych kalkulacji. Choć inspekcje pozostawały zawieszone od 2023 roku, całkowity zanik tych mechanizmów drastycznie obniża – według Departamentu Stanu USA – wiedzę o rosyjskich siłach strategicznych, w tym o międzykontynentalnych pociskach balistycznych (ICBM), rakietach odpalanych z okrętów podwodnych (SLBM) oraz ciężkich bombowcach. Warto przypomnieć, że we wrześniu 2025 roku prezydent Władimir Putin proponował przedłużenie limitów o rok, pod warunkiem powstrzymania się USA od działań naruszających równowagę, takich jak rozmieszczenie systemu obrony przeciwrakietowej „Złota Kopuła”. Donald Trump, sprawujący urząd prezydenta USA od stycznia 2025 roku, zareagował na tę propozycję pozytywnie, jednak nie doszło do sformalizowania żadnego porozumienia.

Traktat New START nigdy nie był postrzegany jako idealny przez żadną ze stron, a zarówno Moskwa, jak i Waszyngton zgłaszały do niego liczne zastrzeżenia. Mimo to, w przeszłości oba państwa potrafiły wypracować kompromisy, które owocowały wiążącymi ustaleniami. Obecnie, w dobie głębokiego kryzysu dyplomatycznego, gotowość do wzajemnych ustępstw zanikła, co doprowadziło do wygaśnięcia umowy. Sytuacja ta niesie ze sobą poważne zagrożenia: brak transparentności w kwestii stanu i wielkości arsenału przeciwnika może prowadzić do błędnych ocen zagrożenia. To z kolei bezpośrednio wpływa na planowanie wojskowe, determinując nie tylko rozwój sił strategicznych, ale także potencjalne scenariusze ich użycia.

Dodatkowym czynnikiem komplikującym sytuację jest postawa Pekinu, który kategorycznie odmawia udziału w negocjacjach trójstronnych, mimo wielokrotnych apeli Donalda Trumpa. Rzecznik chińskiego MSZ, Lin Jian, podkreślił, że potencjał nuklearny Chin znajduje się na zupełnie innym poziomie niż arsenały USA i Rosji, a żądania włączenia Państwa Środka do rozmów uznał za niesprawiedliwe. Eksperci ostrzegają przed ryzykiem wybuchu trójstronnego wyścigu zbrojeń, co mogłoby zdestabilizować świat bardziej niż w okresie zimnej wojny. Podczas gdy Rosja i USA kontrolują łącznie ponad 80% światowych głowic nuklearnych, arsenał Chin – według szacunków SIPRI – rośnie najszybciej, osiągając poziom co najmniej 600 głowic. Wygaśnięcie New START, który zastąpił układ o redukcji z 2002 roku, stawia pod znakiem zapytania cały system kontroli zbrojeń budowany od czasu traktatu SALT-I z 1972 roku.