Dự án Kính viễn vọng Chân trời Sự kiện (EHT) chuẩn bị ghi hình trực tiếp hoạt động của hố đen M87* vào năm 2026

Liên minh quốc tế Event Horizon Telescope (EHT) vừa chính thức công bố một chiến dịch quan sát quy mô lớn dự kiến diễn ra vào tháng 3 và tháng 4 năm 2026. Mục tiêu cốt lõi của sứ mệnh đầy tham vọng này là tạo ra thước phim đầu tiên trong lịch sử về hoạt động của hố đen siêu khối lượng M87*, nằm tại trung tâm của thiên hà Messier 87. Các nhà khoa học kỳ vọng sẽ ghi lại được những biến động động lực học của đĩa bồi tụ đang xoay quanh hố đen, từ đó phác họa rõ nét ranh giới chân trời sự kiện của vật thể bí ẩn này.

Với khối lượng ước tính khổng lồ, gấp khoảng sáu tỷ lần khối lượng Mặt Trời, hố đen M87* sở hữu kích thước không gian tương đương với toàn bộ Hệ Mặt Trời của chúng ta. Giáo sư Sera Markoff, một trong những người sáng lập hiệp hội EHT và là tân Giáo sư Thiên văn học Plumian tại Đại học Cambridge, nhấn mạnh rằng chiến dịch quay phim lần này sẽ thúc đẩy sự hiểu biết khoa học trong lĩnh vực vật lý thiên văn lên một tầm cao mới. Đội ngũ nghiên cứu đặt mục tiêu thu thập dữ liệu chính xác hơn về tốc độ quay của hố đen cũng như cơ chế hình thành các luồng phản lực tương đối tính cực mạnh được phóng ra từ vùng lân cận của nó.

Thông báo này đánh dấu một bước tiến quan trọng tiếp theo của dự án EHT sau thành công vang dội vào năm 2019, khi hình ảnh tĩnh đầu tiên về bóng của hố đen M87* được công bố toàn thế giới. Hiện tại, mạng lưới EHT đã phát triển thành một hệ thống toàn cầu gồm 12 kính viễn vọng vô tuyến, trải dài từ Nam Cực đến Tây Ban Nha và Hàn Quốc. Nhờ những nâng cấp vượt trội về công nghệ, hệ thống này hiện có khả năng thu thập hình ảnh của M87* với tần suất ba ngày một lần. Tốc độ này là hoàn toàn khả thi để theo dõi các thay đổi vì hố đen M87* có tốc độ quay đủ chậm so với nhịp độ quan sát hiện tại.

Việc ghi hình thành công động lực học của đĩa bồi tụ và các cơ chế tạo ra luồng phản lực sẽ cung cấp những bằng chứng thực nghiệm quan trọng để tinh chỉnh các mô hình lý thuyết hiện có về vật lý hố đen. Thông qua việc đo lường chuyển động phương vị của các vùng sáng, các nhà khoa học có thể xác định trực tiếp các giới hạn về độ xoáy (spin) của hố đen và các quá trình từ thủy động lực học chịu trách nhiệm hình thành các tia phản lực (jets). Đây là yếu tố then chốt giúp kết nối các hiện tượng vật lý ở quy mô chân trời sự kiện với các quá trình phản hồi diễn ra trên quy mô toàn thiên hà.

Mặc dù mang ý nghĩa khoa học to lớn, nhưng những thách thức về hậu cần của dự án vẫn cực kỳ phức tạp, phản ánh quy mô toàn cầu của nghiên cứu này. Khối lượng dữ liệu khổng lồ do các kính viễn vọng tạo ra lớn đến mức không thể truyền tải qua mạng internet thông thường. Thay vào đó, các ổ cứng chứa dữ liệu phải được vận chuyển vật lý từ những địa điểm xa xôi như Nam Cực đến các trung tâm xử lý tại Đức và Hoa Kỳ. Dữ liệu thu thập tại Nam Cực thường phải lưu kho cho đến khi các chuyến bay được nối lại vào mùa hè, gây ra sự chậm trễ đáng kể trong khâu xử lý cuối cùng. Điển hình như dữ liệu năm 2017 của M87* đã tiêu tốn khoảng 3,5 petabyte dung lượng lưu trữ và mất tới hai năm xử lý trước khi hình ảnh đầu tiên được ra mắt.

Trong khi M87* được chọn làm mục tiêu quay phim nhờ sự tiến hóa tương đối chậm với các mốc thời gian tính theo ngày, các nỗ lực gần đây của EHT cũng đã hướng tới Sagittarius A* (Sgr A*), hố đen nằm tại trung tâm dải Ngân hà của chúng ta. Tuy nhiên, Sgr A* biến đổi quá nhanh khiến việc tạo ra một bộ phim có thời gian phơi sáng dài trở nên bất khả thi với mảng kính viễn vọng EHT hiện tại. Chiến dịch năm 2026 không chỉ là một dự án quan sát đơn thuần, mà còn đại diện cho sự chuyển dịch từ thiên văn học tĩnh sang nghiên cứu động lực học về các hiện tượng vật lý thiên văn cực đoan, đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái của toàn bộ vũ trụ.