Solar Orbiter, Güneş Patlamalarını Tetikleyen 'Manyetik Çığ' Olayını Görüntüledi

Avrupa Uzay Ajansı (ESA) tarafından yönetilen Solar Orbiter misyonu, güneş fiziği alanında çığır açan bir keşfe imza atarak, devasa güneş patlamalarının 'manyetik çığ' olarak isimlendirilen bir süreçle tetiklendiğini kanıtladı. 30 Eylül 2024 tarihinde, uzay aracının Güneş'e en yakın konumu olan günberi noktasında bulunduğu sırada elde edilen veriler, yıldızımızın en dinamik olaylarına dair yeni bir pencere açıyor. 21 Ocak 2026 tarihinde saygın bilimsel dergi 'Astronomy & Astrophysics'te yayımlanan bu araştırma, on yıllardır teorik olarak tartışılan ancak doğrudan gözlemlenemeyen modelleri bilimsel bir gerçekliğe dönüştürüyor.

Söz konusu gözlemler, Güneş yüzeyinden sadece 45 milyon kilometre uzaklıkta, aşırı sıcaklık ve radyasyonun bulunduğu kritik bir mesafeden gerçekleştirildi. Bu yakınlık, M7.7 sınıfı olarak derecelendirilen patlamanın her anını benzersiz bir çözünürlükle kaydetme imkanı tanıdı. Güneş diskinin kenar bölgesinde meydana gelen bu olay, saniyede bir değil, her iki saniyede bir görüntü alan yüksek hızlı kamera sistemleri sayesinde anbean takip edildi. Bilim insanları, manyetik alanlardaki küçük çaplı dengesizliklerin nasıl bir zincirleme reaksiyon başlatarak devasa bir enerji patlamasına dönüştüğünü, tıpkı bir dağ yamacındaki kar kütlesinin çığa dönüşmesi gibi izlediler. Patlamanın doruk noktasından yaklaşık 40 dakika önce, bükülmüş manyetik alanların oluşturduğu koyu renkli bir 'filament' yapısı ve giderek parlayan haç şeklindeki manyetik düğümler dikkat çekti.

Patlamanın en şiddetli anı olan UTC 23:47 civarında, yüklü parçacıkların ışık hızının %40 ile %50'si gibi akıl almaz bir hıza ulaştığı saptandı. Bu değer, saatte yaklaşık 431 milyon ile 540 milyon kilometre arasında değişen bir hıza karşılık geliyor. Patlamanın ana evresi geçtikten sonra bile, güneş koronasının derinliklerine doğru süzülen 'plazma yağmuru' veya plazma salkımları gözlemlendi. Bu durum, patlamada açığa çıkan enerjinin bir kısmının uzay boşluğuna yayılmak yerine, bu plazma kümeleri aracılığıyla güneş atmosferine geri transfer edildiğini gösteren tamamen yeni bir bulgudur. Bu yoğun aktivite, 2026 yılının başlarında Güneş'in girdiği yüksek hareketlilik döneminin bir parçası olarak değerlendiriliyor.

Araştırma, uluslararası bir iş birliğinin ürünü olup, Max Planck Güneş Sistemi Araştırma Enstitüsü'nden (MPS) Lakshmi Pradeep Chitta liderliğinde yürütüldü. Çalışmaya MPS Direktörü ve PHI enstrümanı sorumlusu Sami K. Solanki ile ESA Solar Orbiter projesinde görevli bilim insanı Miho Janvier gibi uzmanlar önemli katkılar sundu. Keşfin başarısı, Solar Orbiter üzerindeki EUI, PHI, SPICE ve STIX adlı dört temel cihazın mükemmel uyumuna dayanıyor. EUI cihazı 1 milyon derecelik plazmanın hareketlerini izlerken, STIX cihazı çok daha yüksek sıcaklıktaki bölgeleri ve hızlanan parçacıkların enerji boşaltım noktalarını hassasiyetle belirledi.

Bu keşfin pratik sonuçları, Dünya'daki teknolojik altyapının korunması açısından hayati önem taşıyor. Güneş patlamaları, uyduların devre dışı kalmasına, GPS sinyallerinin bozulmasına ve yerdeki elektrik şebekelerinde büyük arızalara neden olabiliyor. 'Manyetik çığ' mekanizmasının tüm detaylarıyla anlaşılması, bu tür uzay hava durumu olaylarının çok daha önceden ve yüksek doğrulukla tahmin edilmesine olanak tanıyacaktır. Bilim dünyası şimdi, Güneş'te gözlemlenen bu evrensel tetikleme mekanizmasının diğer yıldızlardaki patlamalar için de standart bir model olup olmadığını araştırmaya odaklanmış durumda.