Solar Orbiter rejestruje „magnetyczną lawinę” inicjującą rozbłyski słoneczne

Sonda Solar Orbiter, należąca do Europejskiej Agencji Kosmicznej (ESA), dostarczyła przełomowych dowodów obserwacyjnych na istnienie mechanizmu nazwanego przez naukowców „magnetyczną lawiną”. To zjawisko odpowiada za inicjowanie potężnych rozbłysków na Słońcu, co rzuca nowe światło na dynamikę procesów zachodzących w koronie naszej gwiazdy. Odkrycie to opiera się na szczegółowej analizie danych zebranych 30 września 2024 roku, gdy sonda znajdowała się w peryhelium swojej eliptycznej orbity. Wyniki badań, opublikowane 21 stycznia 2026 roku na łamach prestiżowego czasopisma „Astronomy & Astrophysics”, stanowią solidne potwierdzenie modeli teoretycznych, które dotychczas bazowały głównie na badaniach statystycznych, a nie na bezpośrednim podglądzie zjawiska.

Obserwacje przeprowadzono z rekordowo bliskiej odległości około 45 milionów kilometrów od powierzchni Słońca, co umożliwiło rejestrację zdarzenia z niespotykaną dotąd szczegółowością. Rozbłysk, sklasyfikowany jako zjawisko klasy M7.7, został uchwycony w optymalnym położeniu na krawędzi tarczy słonecznej, co ułatwiło analizę jego struktury bocznej. Kluczowym elementem sukcesu było wykorzystanie obrazowania o wysokiej częstotliwości, które rejestrowało zmiany zachodzące w polu magnetycznym co dwie sekundy. Dzięki temu naukowcy mogli precyzyjnie prześledzić, jak drobne przesunięcia w strukturach magnetycznych narastają kaskadowo, niczym lawina, prowadząc ostatecznie do gwałtownego wyładowania energii. Już na 40 minut przed punktem kulminacyjnym w badanym obszarze widoczny był ciemny „filament” skręconych pól magnetycznych, powiązany ze strukturą w kształcie krzyża, która stopniowo jaśniała w miarę narastania napięcia.

W momencie szczytowym wyładowania, około godziny 23:47 UTC, odnotowano przyspieszenie naładowanych cząstek do prędkości rzędu 40–50% prędkości światła. W przeliczeniu na jednostki miary odpowiada to zawrotnej wartości od 431 do 540 milionów kilometrów na godzinę. Procesowi temu towarzyszył unikalny „deszcz grudek plazmy”, które opadały do korony słonecznej nawet po zakończeniu głównej fazy rozbłysku. Badacze zwrócili uwagę na fakt, że nie cała uwolniona energia ucieka bezpośrednio w przestrzeń międzyplanetarną. Znaczna jej część jest przekazywana do otaczającej plazmy właśnie w formie tych specyficznych skupisk materii, co stanowi zupełnie nową obserwację w fizyce słonecznej. Zjawisko to wpisuje się w obserwowany na początku 2026 roku okres wzmożonej aktywności słonecznej.

W realizację tego kompleksowego badania zaangażowanych było wiele czołowych instytucji i ekspertów, w tym Europejska Agencja Kosmiczna oraz Lakshmi Pradeep Chitta z Instytutu Maxa Plancka Badań Układu Słonecznego (MPS). Kluczowe role w projekcie odegrali również Sami K. Solanki, dyrektor MPS i kierownik zespołu instrumentu PHI, a także Miho Janvier, pełniąca funkcję współprowadzącej naukowczyni projektu Solar Orbiter z ramienia ESA. Wyjątkowość zebranych danych wynika ze skoordynowanej pracy czterech zaawansowanych instrumentów: EUI, PHI, SPICE oraz STIX, które wspólnie stworzyły pełny obraz ewolucji rozbłysku. Urządzenie EUI monitorowało plazmę o temperaturze około 1 miliona stopni Celsjusza, podczas gdy STIX rejestrował znacznie gorętsze obszary, w których przyspieszone cząstki deponowały swoją energię kinetyczną.

Opisane odkrycie ma fundamentalne znaczenie praktyczne w kontekście monitorowania i prognozowania pogody kosmicznej. Silne rozbłyski słoneczne są w stanie poważnie zakłócać pracę satelitów telekomunikacyjnych oraz naziemnych sieci energetycznych, prowadząc do kosztownych awarii. Dogłębne zrozumienie mechanizmu „magnetycznej lawiny” może stać się kluczem do opracowania bardziej precyzyjnych systemów wczesnego ostrzegania przed takimi ekstremalnymi zdarzeniami. Obecnie badacze stawiają pytanie o uniwersalność tego zjawiska, zastanawiając się, czy ten sam proces odpowiada za rozbłyski obserwowane na innych gwiazdach w naszej galaktyce.