Solar Orbiter onthult 'magnetische lawine' als motor achter krachtige zonnevlammen

De Solar Orbiter van de European Space Agency (ESA) heeft baanbrekend bewijs geleverd voor het ontstaan van intense zonnevlammen door een proces dat wetenschappers de "magnetische lawine" hebben gedoopt. Deze ontdekking is gebaseerd op een gedetailleerde analyse van gegevens die op 30 september 2024 werden verzameld, op het moment dat het ruimtevaartuig zich in het perihelium van zijn eliptische baan bevond. Het onderzoek, dat op 21 januari 2026 werd gepubliceerd in het prestigieuze wetenschappelijke tijdschrift "Astronomy & Astrophysics", bevestigt hiermee langlopende theoretische modellen die voorheen hoofdzakelijk steunden op statistische studies van zonneactiviteit.

De waarnemingen vonden plaats op een extreem korte afstand van de zon — ongeveer 45 miljoen kilometer — wat het mogelijk maakte om het evenement met een ongekende mate van detail vast te leggen. De zonnevlam, die werd geclassificeerd als een gebeurtenis van de M7.7-klasse, kon optimaal worden geobserveerd vanaf de rand van de zonneschijf. Een cruciaal aspect van deze missie was de hogeresolutie-beeldvorming die elke twee seconden veranderingen registreerde. Hierdoor konden astronomen nauwkeurig volgen hoe minieme verschuivingen in de magnetische velden van de zon escaleerden tot een lawine-effect, vlak voordat een explosieve ontlading plaatsvond. Ongeveer 40 minuten voor het absolute hoogtepunt was er in het gebied een donker "filament" van gedraaide magnetische velden zichtbaar, verbonden aan een kruisvormige structuur die geleidelijk in helderheid toenam.

Op het piekmoment van de ontlading, rond 23:47 UTC, werd een versnelling van geladen deeltjes gemeten tot wel 40 à 50 procent van de lichtsnelheid. Dit komt overeen met een verbazingwekkende snelheid van 431 tot 540 miljoen kilometer per uur. Dit proces ging gepaard met een fenomeen dat beschreven wordt als een "regen van plasmabrokken", die in de corona bleven vallen, zelfs nadat de hoofdfase van de vlam al voorbij was. Wetenschappers merkten op dat niet alle vrijgekomen energie de ruimte in wordt geslingerd; een deel ervan wordt overgedragen aan het omringende plasma in de vorm van deze plasmabrokken, wat een geheel nieuwe observatie is. Dit benadrukt de huidige periode van verhoogde zonneactiviteit aan het begin van 2026.

Bij dit grootschalige onderzoek was een reeks vooraanstaande instituten en specialisten betrokken, waaronder de ESA en Lakshmi Pradeep Chitta van het Max Planck Institute for Solar System Research (MPS). Daarnaast leverden Sami K. Solanki, directeur van het MPS en leider van het PHI-instrumentteam, en Miho Janvier, mede-projectwetenschapper voor Solar Orbiter bij ESA, essentiële bijdragen. De unieke kwaliteit van de data is te danken aan de gecoördineerde werking van vier specifieke instrumenten: EUI, PHI, SPICE en STIX, die samen het meest complete beeld van de ontwikkeling van een zonnevlam ooit hebben geschetst. Terwijl het EUI-instrument plasma met een temperatuur van ongeveer 1 miljoen graden vastlegde, registreerde STIX de hetere gebieden waar de versnelde deeltjes hun enorme energie afgaven.

Deze wetenschappelijke doorbraak heeft directe praktische gevolgen voor ons begrip van ruimteweer, aangezien krachtige zonnevlammen in staat zijn om de werking van satellieten te verstoren en vitale elektriciteitsnetwerken op aarde plat te leggen. Het doorgronden van het mechanisme achter de "magnetische lawine" kan de sleutel vormen tot het veel nauwkeuriger voorspellen van dergelijke kosmische gebeurtenissen in de toekomst. Onderzoekers stellen nu de vervolgvraag of dit mechanisme universeel van toepassing is op alle vlammen bij sterren in het universum, wat onze kennis over de dynamiek van sterren aanzienlijk zou vergroten.