Psy pracujące mają mniejsze mózgi niż rasy ozdobne: zaskakujące wyniki badań nad ewolucją psów

W świecie nauki przez długi czas dominowało przekonanie, że u ssaków większy mózg w stosunku do całkowitej masy ciała jest bezpośrednim wyznacznikiem wyższego poziomu inteligencji. Reguła ta, znajdująca potwierdzenie w przypadku większości dzikich gatunków fauny, napotyka jednak na istotny wyjątek w postaci psów domowych. Najnowsze analizy dowodzą, że w wyniku celowej selekcji hodowlanej zwierzęta te wykazują odstępstwo od tej uniwersalnej zasady, co stawia pod znakiem zapytania prostą zależność między objętością mózgu a funkcjami poznawczymi u gatunków udomowionych.

Międzynarodowy zespół badawczy przeprowadził niezwykle szczegółową analizę czaszek ponad 1600 osobników, reprezentujących 172 różne rasy psów. Eksperci z takich instytucji jak Uniwersytet w Montpellier oraz Uniwersytet w Zurychu wykorzystali wskaźnik względnej objętości wewnątrzczaszkowej (REV) do precyzyjnego określenia rozmiaru mózgu w zestawieniu z gabarytami ciała zwierzęcia. Wyniki tych prac, opublikowane w prestiżowym czasopiśmie Biology Letters, ujawniły nieoczekiwane korelacje między wskaźnikiem REV, przeznaczeniem danej rasy a jej cechami behawioralnymi.

Zgromadzone dane wykazały, że psy, których cechy użytkowe wymagają wysokiego stopnia samokontroli, wytrzymałości oraz angażowania złożonych procesów poznawczych – takie jak rasy pasterskie czy poszukiwawczo-ratownicze – charakteryzują się najniższymi wartościami REV. Przykładowo, rasy wykonujące skomplikowane zadania, w tym rottweilery czy husky syberyjskie, wykazały najmniejszą względną objętość mózgu w porównaniu do reszty ciała. Obserwacja ta sugeruje, że ich wybitne zdolności nie opierają się na większej ilości szarej materii, lecz na znacznie bardziej wydajnej i wyspecjalizowanej organizacji sieci neuronalnych.

W wyraźnym kontraście do psów pracujących pozostają małe rasy ozdobne, hodowane głównie w celach towarzyskich, takie jak chihuahua czy szpice miniaturowe (pomeraniany), które wykazały najwyższą względną objętość mózgu. Badania ujawniły jednocześnie, że te rasy o wysokim wskaźniku REV częściej przejawiają specyficzne markery behawioralne, objawiające się m.in. podwyższonym lękiem separacyjnym, bojaźliwością oraz aktywnym zabieganiem o uwagę właściciela. Podkreśla to fakt, że selekcja pod kątem interakcji społecznych mogła przesunąć wektor ewolucyjny w stronę rozwoju konkretnych schematów zachowań, które nie wymagają optymalizacji strukturalnej mózgu.

Analiza potwierdziła również, że mózg psa domowego jest średnio o około 20% mniejszy w stosunku do rozmiaru ciała niż mózg jego przodka – wilka szarego. Proces tej redukcji rozpoczął się na wczesnych etapach domestykacji, która według niektórych danych mogła zacząć się około dwudziestu pięciu tysięcy lat temu. Jednak późniejsza hodowla nowoczesnych ras, prawdopodobnie w odpowiedzi na rosnącą złożoność środowiska społecznego i urbanizację, doprowadziła do ponownego zwiększenia rozmiaru mózgu u współczesnych linii w porównaniu do ras bardziej pierwotnych. Enikő Kubinyi z Uniwersytetu Loránda Eötvösa sugeruje, że coraz bardziej skomplikowane środowisko życia oraz rosnąca liczba wymagań stawianych przez człowieka mogły stymulować ten wzrost u nowszych ras.

Podsumowując, ewolucja kształtowana pod wpływem człowieka doprowadziła do głębokiej przebudowy psiego mózgu, w której to specjalizacja funkcjonalna, a nie bezwzględny rozmiar, determinuje sukces w wykonywaniu powierzonych zadań. Zdolność psów do uczenia się i adaptacji wydaje się zatem nie zależeć bezpośrednio od względnej objętości mózgu, lecz od jakości i efektywności procesów myślowych wypracowanych w toku wielowiekowej hodowli.