EU versnelt ontwikkeling van soevereine digitale betaalsystemen onder druk van geopolitieke financiële spanningen uit de VS

Het Europese continent wordt momenteel geconfronteerd met een toenemende kwetsbaarheid die voortvloeit uit een diepgewortelde afhankelijkheid van financiële diensten die gecentraliseerd zijn in de Verenigde Staten. Deze precaire situatie vormt de drijvende kracht achter de versnelde ontwikkeling van soevereine digitale betaalinstrumenten binnen de Europese Unie. Met name de introductie van de Digitale Euro en het Wero-systeem — een initiatief dat tussen 2024 en 2025 door de grootste Europese banken is gelanceerd — markeren een cruciaal streven naar monetaire autonomie. De dringende behoefte aan deze onafhankelijkheid werd aangewakkerd door diverse incidenten waarbij Amerikaanse financiële sancties extraterritoriaal werden toegepast, gecombineerd met de overweldigende dominantie van buitenlandse kaartnetwerken op de interne markt van de EU.

Een bepalend moment dat de risico's van afhankelijkheid van door de VS gecontroleerde systemen illustreerde, vond plaats in 2025. In augustus van dat jaar werd Nicolas Guillou, een rechter bij het Internationaal Strafhof (ICC), plotseling afgesneden van alle essentiële financiële diensten na de invoering van sancties door de Verenigde Staten. Guillou verklaarde dat deze blokkade «elk aspect van zijn dagelijks leven» ontwrichtte, wat de kwetsbaarheid van Europese burgers en functionarissen pijnlijk duidelijk maakte. Statistische gegevens bevestigen deze kritieke toestand: in diverse Europese sectoren voor digitale betalingen verwerken Visa en Mastercard momenteel tot wel zeven van de tien kaarttransacties. Dit gebeurt via een infrastructuur die volledig buiten de EU-controle valt, aangezien beide giganten hun hoofdkantoor in de Verenigde Staten hebben.

De Europese Centrale Bank (ECB) positioneert de Digitale Euro nu als een essentieel aanvullend instrument dat bedoeld is om de Europese soevereiniteit op het gebied van betalingsverkeer te verankeren, naast het gebruik van fysiek contant geld. De voorbereidende fase van dit grootschalige project, die zich richtte op het vaststellen van een technisch kader en een uniform reglement, was gepland voor afronding tegen oktober 2025. Een belangrijke mijlpaal werd bereikt in december 2025, toen de Raad van de Europese Unie zijn officiële onderhandelingspositie over de Digitale Euro goedkeurde. Deze stap opende de weg voor een intensieve dialoog met het Europees Parlement om de noodzakelijke juridische fundamenten voor de digitale munt te leggen.

Parallel aan de inspanningen van de ECB wordt er ook gebouwd aan een alternatieve private infrastructuur om de marktbalans te herstellen. Het Wero-systeem, dat wordt ondersteund door zwaargewichten uit de bankenwereld zoals Deutsche Bank, BNP Paribas en ING, wordt nadrukkelijk gepresenteerd als een Europees tegenwicht voor dominante spelers zoals Visa, Mastercard en PayPal. De autoriteiten in Brussel koesteren de verwachting dat dergelijke lokale betaalsystemen op termijn tot wel 90% van alle transacties binnen de unie kunnen dekken. Door deze verschuiving hoopt de EU de strategische afhankelijkheid van buitenlandse providers drastisch te verminderen en de controle over de eigen financiële infrastructuur terug te winnen.

De bezorgdheid over het verlies van controle over het monetaire stelsel wordt breed gedragen, ook in de academische wereld. Op 12 januari 2026 stuurden meer dan 70 vooraanstaande economen, waaronder de invloedrijke Thomas Piketty, een open brief aan het Europees Parlement. De auteurs van deze brief waarschuwen dat Europa, zonder een krachtige publieke oplossing in de vorm van de Digitale Euro, het risico loopt de controle over de markt volledig te verliezen aan private stablecoins en buitenlandse betaalgiganten. Zij roepen beleidsmakers op om de Digitale Euro te ontwerpen als een publiek goed, inclusief gratis basisdiensten en de mogelijkheid voor offline gebruik, om zo een robuuste bescherming te bieden tegen externe financiële invloeden.

Dit pleidooi voor het prioriteren van publieke belangen in het ontwerp van de Digitale Euro stuit echter op weerstand binnen de commerciële bankensector. Banken uiten hun zorgen over een mogelijke grootschalige uitstroom van deposito's naar centrale bankrekeningen. De Duitse bankenvereniging bekritiseerde de plannen van de ECB bijvoorbeeld als onnodig complex en financieel belastend. Niettemin blijft het strategische belang van monetaire autonomie voor Brussel de doorslag geven in de richting van financiële veerkracht in de digitale economie. Europa bevindt zich op een historisch kruispunt waar geopolitieke realiteiten vragen om de creatie van een eigen, duurzame digitale betaalinfrastructuur, met een verwachte pilot van de Digitale Euro in 2027 en een potentiële volledige uitrol in 2029.