गुजरात स्थित कंपनीचे 'रुद्र सौर ड्रायर' ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत अन्नधान्य नुकसान कमी करण्यास मदत करत आहे

गुजरात राज्यात स्थित एका कंपनीने 'रुद्र सौर ड्रायर' नावाचे पर्यावरणपूरक तंत्रज्ञान कार्यान्वित केले आहे, जे सौर ऊर्जेचा वापर करून अन्नपदार्थांचे आरोग्यदायी पद्धतीने जतन करते. हे तंत्रज्ञान विशेषतः काढणीनंतर होणारे अन्नधान्य नुकसान कमी करण्याच्या उद्देशाने विकसित केले गेले आहे, ज्यामुळे ग्रामीण उत्पादकांना त्यांच्या फळे, भाज्या आणि मसाल्यांसारख्या नाशवंत मालाची गुणवत्ता टिकवून ठेवता येते. या प्रणालीमुळे उत्पादनाचे आयुष्य वाढते आणि परिणामी ग्रामीण भागातील शेतकऱ्यांसाठी बाजारमूल्य उंचावते, जे भारताच्या कृषी अर्थव्यवस्थेसाठी एक महत्त्वपूर्ण पाऊल आहे.

या तंत्रज्ञानाचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे ते बंदिस्त सौर उष्णतेचा वापर करते, ज्यामुळे अन्नपदार्थांना एकसमान वाळवण मिळते आणि ते बाह्य दूषित घटकांपासून सुरक्षित राहतात, ज्यामुळे त्यांचे पोषणमूल्य अबाधित राहते. अनेक ठिकाणी शीतगृहांची सोय मर्यादित असल्याने, हे तंत्रज्ञान विकेंद्रित अन्नप्रक्रियेला बळ देते आणि जीवाश्म इंधनावरील अवलंबित्व कमी करून नवीकरणीय ऊर्जा लक्ष्यांशी सुसंगत ठरते.

या उपकरणांच्या यशस्वीतेचा पुरावा म्हणून, देशभरात आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर १८ राष्ट्रांमध्ये ४०,००० हून अधिक युनिट्सची स्थापना झाली आहे. सौर ड्रायरमध्ये भाजीपाला बंद ट्रेमध्ये ठेवला जातो आणि सौर पॅनेलद्वारे तयार झालेल्या गरम हवेचा वापर करून तो वाळवला जातो, ज्यामुळे ४० अंश सेल्सिअस ते ७० अंश सेल्सिअस दरम्यान तापमान नियंत्रित राहते. पारंपरिक खुल्या उन्हातील वाळवणीच्या पद्धतीमध्ये धूळ, कीटक आणि हवामानातील बदलांमुळे मालाचे नुकसान होते, परंतु सौर ड्रायरमध्ये उत्पादनाचे संरक्षण होते आणि ते अधिक वेगाने वाळते. यामुळे हिरव्या पालेभाज्यांसारख्या अधिक आर्द्रता असलेल्या उत्पादनांमधील जीवनसत्त्व अ, क आणि लोह यांसारखे पोषक घटक ९० टक्क्यांहून अधिक प्रमाणात टिकून राहतात.

या प्रणालीमध्ये हायब्रिड मॉडेल्सचाही समावेश आहे, जे खराब हवामानातही अखंडित कार्यासाठी विजेचा बॅकअप पुरवतात, ज्यामुळे शेतकरी हवामानावर कमी अवलंबून राहतात. उदाहरणार्थ, महाराष्ट्रातील नाशिकमधील शेतकऱ्यांनी सौर ड्रायरचा वापर करून काळ्या द्राक्षांचे नुकसान टाळले आणि वाळवलेल्या मनुक्याला खुल्या हवेत वाळवलेल्या मालापेक्षा पाचपट जास्त दर मिळवला, ज्यामुळे त्यांची आर्थिक स्थिरता वाढली. या तंत्रज्ञानामुळे शेतमाल योग्य पद्धतीने वाळवल्याने कृषी उत्पादनाचे मूल्य वाढते आणि २ ते ३ टक्के कृषी उत्पादनाचे नुकसान कमी होऊ शकते.

ग्रामीण भागातील महिला बचत गटांसाठी (SHGs) हे तंत्रज्ञान विशेषतः परिवर्तनकारी ठरले आहे, कारण त्यांना सौर ड्रायर युनिट्सचे व्यवस्थापन आणि संचालन करून शाश्वत उत्पन्न मिळवण्याची संधी मिळते, ज्यामुळे त्यांची आर्थिक सबलता आणि निर्णयक्षमता वाढते. गुजरातमध्ये सुमारे ३२० दिवस सूर्यप्रकाश उपलब्ध असल्याने, येथील शेतकरी आणि सामाजिक संस्था या तंत्रज्ञानाचा मोठ्या प्रमाणावर प्रचार करत आहेत, कारण ते अन्न टिकवून ठेवण्यासाठी आणि भविष्यातील पिढ्यांसाठी उपयुक्त आहे. या उपकरणांमुळे केवळ शेतीमालाचे नुकसान कमी होत नाही, तर ते जीवाश्म इंधनाचा वापर टाळत असल्याने कार्बन उत्सर्जन कमी करून शाश्वततेच्या दिशेने महत्त्वपूर्ण योगदान देते, ज्यामुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला स्थिरता प्राप्त होते.