Hệ quả của việc triển khai AI đối với thị trường lao động EU: Báo cáo chuyên sâu tháng 1 năm 2026

Bản phân tích cập nhật từ Tổng cục Việc làm, Xã hội và Hòa nhập (DG EMPL) về những tác động của trí tuệ nhân tạo (AI) đối với thị trường lao động trong Liên minh Châu Âu, tính đến thời điểm tháng 1 năm 2026, đã chỉ ra những biến đổi cấu trúc sâu sắc trong vấn đề việc làm và phân bổ nhân sự. Dựa trên các dữ liệu thống kê từ Eurostat cho năm 2025 và các giai đoạn trước đó, đánh giá này khẳng định rằng AI đã khởi xướng một giai đoạn tự động hóa hoàn toàn mới. Giai đoạn này tập trung chủ yếu vào các vị trí công việc văn phòng (white-collar) và các tác vụ nhận thức mang tính lặp lại, đánh dấu sự tăng tốc mạnh mẽ của các xu hướng vốn đã trở nên rõ nét kể từ khi AI tạo sinh bắt đầu phổ biến rộng rãi từ năm 2022.

Các chỉ số thống kê then chốt minh chứng cho sự thâm nhập ngày càng sâu rộng của công nghệ này vào nền kinh tế: trong năm 2025, khoảng 20,00% tổng số doanh nghiệp tại EU có quy mô trên 10 nhân viên đã tích hợp AI vào quy trình hoạt động của mình. Con số này vượt xa mức 13,5% được ghi nhận vào năm 2024, cho thấy tốc độ chuyển đổi số đang diễn ra cực kỳ nhanh chóng. Tuy nhiên, báo cáo cũng cảnh báo về một khoảng cách lớn trong khả năng thích nghi giữa các loại hình doanh nghiệp. Cụ thể, tỷ lệ ứng dụng AI đã đạt tới 55,03% tại các tập đoàn lớn, trong khi ở các doanh nghiệp nhỏ, con số này chỉ dừng lại ở mức khiêm tốn 17,0%.

Sự mất cân đối về mức độ triển khai giữa các doanh nghiệp lớn và nhỏ không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn là dấu hiệu cho thấy sự đào sâu của tình trạng bất bình đẳng kinh tế, trừ khi các cơ chế quản lý có những phản ứng phù hợp và kịp thời. Để quản trị những thay đổi này, Liên minh Châu Âu đã xây dựng nền tảng thể chế vững chắc thông qua Đạo luật AI (AI Act) toàn diện. Theo lộ trình, việc áp dụng đầy đủ đạo luật này được lên kế hoạch vào tháng 8 năm 2026. Trước đó, các quy định về tính minh bạch đối với các hệ thống AI đa mục đích (GPAI) đã bắt đầu có hiệu lực từ tháng 8 năm 2025, yêu cầu các nhà cung cấp phải công khai thông tin chi tiết về dữ liệu dùng để đào tạo mô hình.

Mặc dù một số quy định đã được thực thi, nhưng phần lớn các tiêu chuẩn khắt khe liên quan đến những hệ thống AI có rủi ro cao sẽ chỉ chính thức có hiệu lực vào tháng 8 năm 2026. Điều này sẽ đặt ra những nghĩa vụ pháp lý nghiêm ngặt cho các tổ chức trong việc giám sát và theo dõi hoạt động của công nghệ. Phân tích thực tế cho thấy sự tăng trưởng việc làm hiện nay đang tập trung chủ yếu vào các nghề nghiệp đòi hỏi nhận thức không lặp lại. Ngược lại, những vị trí liên quan đến công tác hành chính, văn thư và các nghiệp vụ giấy tờ định kỳ đang chứng kiến sự sụt giảm bền vững, khẳng định rằng AI không chỉ bổ trợ mà còn có khả năng thay thế trực tiếp lao động con người.

Vấn đề về việc phân phối công bằng các lợi ích từ năng suất lao động đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Các nghiên cứu thực nghiệm, bao gồm cả những khảo sát thực hiện tại Nga, đã chỉ ra rằng tại những doanh nghiệp triển khai AI, tỷ lệ việc làm trung bình đã giảm 0,79 điểm phần trăm so với năm trước đó. Kết luận trung tâm của nghiên cứu nhấn mạnh rằng, nếu thiếu đi một chiến lược quản lý kinh tế chủ động — vượt ra ngoài các chính sách thị trường lao động thông thường — thì việc đảm bảo lợi ích từ AI được chia sẻ công bằng là điều khó khả thi. Khung pháp lý của EU hiện đang đứng trước yêu cầu phải tập trung bảo vệ các vị trí công việc ở cấp độ khởi đầu (entry-level), đồng thời chú trọng vào việc hình thành kỹ năng mới và đảm bảo tỷ trọng thu nhập hợp lý cho người lao động.

Trên bình diện toàn cầu, dữ liệu từ Diễn đàn Kinh tế Thế giới dự báo rằng sự chuyển dịch công nghệ do trí tuệ nhân tạo tạo sinh thúc đẩy sẽ dẫn đến việc thay thế khoảng 92 triệu vị trí công việc vào năm 2030, nhưng đồng thời cũng sẽ tạo ra 170 triệu vai trò mới. Tính thời điểm của bản phân tích vào đầu năm 2026 này đặc biệt quan trọng khi thị trường lao động tại các quốc gia EU đang có dấu hiệu hạ nhiệt. Nhiều công ty đang bắt đầu hạn chế việc tuyển dụng mới do sự chậm lại trong sản lượng đầu ra và mức độ ứng dụng AI ngày càng tăng cao. Thực tế cho thấy tác động cuối cùng của AI — dù là thay thế hay hỗ trợ con người — sẽ phụ thuộc rất lớn vào quan hệ quyền lực và các động lực kinh tế tại từng doanh nghiệp cụ thể.

Nhìn lại lịch sử, đây không phải là lần đầu tiên nhân loại đối mặt với một bước ngoặt công nghệ, nhưng tốc độ tăng tốc từ năm 2022 đòi hỏi một sự xem xét lại toàn diện các mô hình tài khóa vốn truyền thống dựa trên thu nhập từ lao động. Những thay đổi cấu trúc này, nơi các chuyên gia trẻ phải đối mặt với rủi ro bị thay thế bởi các mạng thần kinh nhân tạo trong các tác vụ chuyên môn, yêu cầu một sự định hình lại hoàn toàn lộ trình phát triển sự nghiệp. Theo dữ liệu từ LinkedIn tính đến tháng 1 năm 2026, có tới 47% người lao động châu Âu đang lên kế hoạch chuyển đổi công việc, nhưng 77% trong số đó cảm thấy thiếu tự tin và bất an. Điều này biến nhu cầu tái đào tạo và nâng cao kỹ năng trở thành yếu tố sống còn để duy trì sức cạnh tranh cho lực lượng lao động trong tương lai.