Xác nhận Nhật thực năm 709 TCN làm sáng tỏ tốc độ quay Trái Đất và hoạt động Mặt Trời

Một nghiên cứu liên ngành sâu rộng, kết hợp giữa địa lý lịch sử, khảo cổ học và vật lý thiên văn, đã đưa ra bằng chứng cuối cùng về việc nhật thực toàn phần được ghi chép trong biên niên sử cổ đại Trung Quốc, cuốn “Xuân Thu” của nước Lỗ, xảy ra vào năm 709 trước Công nguyên, chính là sự kiện nhật thực toàn phần được xác định niên đại sớm nhất trong lịch sử được biết đến. Những phát hiện quan trọng này đã được công bố trên tạp chí The Astrophysical Journal Letters vào cuối năm 2025. Việc xác nhận này mang ý nghĩa to lớn đối với khoa học hiện đại, bởi nó cho phép các nhà khoa học xây dựng mô hình chính xác hơn về động lực học hành tinh và quá trình tiến hóa của tốc độ tự quay của Trái Đất.

Bước ngoặt then chốt trong quá trình kiểm chứng là việc hiệu chỉnh sai sót về tọa độ địa lý của thành phố Khúc Phụ cổ đại, kinh đô của nước Lỗ. Trước đây, sự sai lệch trong việc xác định vị trí, ước tính khoảng tám kilômét dựa trên các giả định lỗi thời, đã khiến các mô hình máy tính hiện đại không thể xác nhận được khả năng quan sát nhật thực toàn phần tại khu vực này, tạo ra mâu thuẫn với ghi chép lịch sử. Sau khi điều chỉnh dựa trên dữ liệu khảo cổ học, mô phỏng quỹ đạo của nhật thực xảy ra vào ngày 17 tháng 7 năm 709 trước Công nguyên đã chỉ ra một cách rõ ràng rằng pha toàn phần đã được nhìn thấy trực tiếp tại triều đình nước Lỗ, qua đó hợp thức hóa tài liệu lịch sử một cách thuyết phục.

Dữ liệu thu được từ nghiên cứu về tham số delta T (ΔT), đại lượng đặc trưng cho sự thay đổi trong tốc độ tự quay của Trái Đất, đã cung cấp sự xác nhận định lượng cho các lý thuyết địa vật lý. Đối với giai đoạn từ thế kỷ thứ VIII đến thế kỷ thứ VI trước Công nguyên, các nhà khoa học đã tính toán được phạm vi ΔT nằm trong khoảng từ 20.264 đến 21.204 giây. Những giá trị này cho thấy rằng vào thời kỳ đó, hành tinh của chúng ta quay nhanh hơn, và đang dần chậm lại do lực ma sát thủy triều gây ra bởi lực hấp dẫn của Mặt Trăng. Sự tinh chỉnh này mang lại những điều chỉnh đáng kể cho các mô hình quay của hành tinh hiện tại và cung cấp các mốc thời gian chính xác hơn cho các hiện tượng thiên văn cổ đại.

Giá trị khoa học bổ sung đến từ ghi chú đi kèm với tài liệu chính, nằm trong tác phẩm sau này là “Hán Thư” (Sách Hán) vào thế kỷ thứ I sau Công nguyên, mô tả rằng Mặt Trời bị che khuất trông có vẻ “hoàn toàn màu vàng ở trên và dưới”. Các nhà nghiên cứu, bao gồm Tiến sĩ Mạnh Cẩm, đồng tác giả đến từ Phòng thí nghiệm Thiết bị Mặt Trời và Vật lý Thiên văn Lockheed Martin, tin rằng đây có thể là một trong những mô tả cổ xưa nhất còn sót lại về vành nhật hoa – lớp khí quyển ngoài cùng của Mặt Trời, chỉ có thể nhìn thấy trong khoảnh khắc pha toàn phần. Quan sát này độc lập xác nhận những tái tạo gần đây về chu kỳ Mặt Trời, vốn dựa trên phân tích đồng vị carbon trong vòng cây, cho thấy rằng tính đến năm 709 trước Công nguyên, Mặt Trời đang thoát ra khỏi một giai đoạn hoạt động thấp kéo dài, được gọi là Cực tiểu Grand Assyria Mới (kéo dài từ 808 đến 717 trước Công nguyên), và đang đạt đến đỉnh điểm của chu kỳ 11 năm của nó.

Việc ghi chép có hệ thống các sự kiện thiên thể, như nhật thực, do các nhà thiên văn học Trung Quốc cổ đại thực hiện theo lệnh của các nhà cai trị, đã mang lại cho Trung Quốc một trong những kho lưu trữ nhật thực đầy đủ nhất trên thế giới. Kho lưu trữ này hiện là một đóng góp vô giá cho khoa học hiện đại, từ việc định vị vệ tinh cho đến dự báo hoạt động của Mặt Trời. Trong khi các nhà sử học đang giải mã những bí ẩn của quá khứ, các nhà thiên văn học lại tận dụng dữ liệu này để hiệu chỉnh các mô hình hành tinh, chuẩn bị cho các sự kiện trong tương lai, ví dụ như nhật thực toàn phần ngày 12 tháng 8 năm 2026, dự kiến sẽ được quan sát tại Greenland, Iceland và Tây Ban Nha.