Sự bùng phát bất thường của sao chổi liên sao 3I/ATLAS sau điểm cận nhật qua dữ liệu từ SPHEREx

Đối tượng liên sao 3I/ATLAS, trong hành trình xuyên qua Hệ Mặt Trời, đã gây bất ngờ lớn cho giới khoa học khi thể hiện những hành vi không theo quy luật thông thường. Thay vì giảm dần hoạt động khi rời xa Mặt Trời, vật thể này lại gia tăng cường độ một cách đột ngột vào tháng 12 năm 2025. Hiện tượng này đặt ra những thách thức mới đối với các mô hình thăng hoa tiêu chuẩn của sao chổi khi chúng di chuyển ra xa nguồn nhiệt. Nhờ sứ mệnh SPHEREx của NASA, các chuyên gia đã có thể phân tích chi tiết thành phần vật chất giải phóng, vốn chứa đựng những vật liệu cổ xưa được bảo tồn từ một hệ sao xa xôi khác.

Mặc dù 3I/ATLAS đã đi qua điểm cận nhật – vị trí gần Mặt Trời nhất – vào ngày 29 tháng 10 năm 2025, nhưng đỉnh điểm của hoạt động bụi và khí lại chỉ xuất hiện vào tháng 12 năm 2025. Sự chậm trễ này cho thấy một quán tính nhiệt đáng kể của vật thể liên sao này. Các phép đo hồng ngoại từ kính thiên văn không gian SPHEREx, một thiết bị chuyên khảo sát bầu trời trong dải hồng ngoại gần, đã phát hiện sự giải phóng dồi dào các hợp chất dễ bay hơi. Lớp vỏ khí mỏng bao quanh nhân sao chổi, hay còn gọi là đầu sao chổi, được ghi nhận là rất giàu hơi nước (H₂O), carbon dioxide (CO₂), carbon monoxide (CO) cùng các hợp chất hữu cơ phức tạp khác bao gồm methanol, methane và cyanide.

Quá trình thăng hoa mạnh mẽ của băng nước, thành phần chiếm khoảng một phần ba khối lượng hạt nhân theo ước tính, đã làm tăng đáng kể độ sáng của sao chổi và hình thành nên một chiếc đuôi bụi có hình quả lê đặc trưng. Chiếc đuôi này được tạo ra khi bức xạ mặt trời đẩy các hạt bụi ra xa, đồng thời quan sát thấy sự giải phóng của các hạt lớn và mảnh vụn đá vốn quá nặng để có thể bị thổi đi xa. Tiến sĩ Carey Lisse từ Phòng Thí nghiệm Vật lý Ứng dụng thuộc Đại học Johns Hopkins, người dẫn đầu nghiên cứu này, đưa ra giả thuyết rằng 3I/ATLAS sở hữu một lớp vỏ dày đã bị biến đổi bởi bức xạ vũ trụ trong suốt hàng tỷ năm tồn tại trong không gian liên sao.

Khi năng lượng mặt trời dần dần làm nóng lớp vỏ bên ngoài, nhiệt lượng cuối cùng đã chạm tới những lớp băng nguyên sơ ẩn sâu bên dưới bề mặt. Kết quả của quá trình này là một sự bùng phát dữ dội của các vật liệu cổ đại, bao gồm các hợp chất chứa carbon, muội than và bụi silicat, những thứ vốn chưa từng tiếp xúc với môi trường bên ngoài trong suốt các kỷ nguyên địa chất. Hỗn hợp hóa học này được coi là một mẫu vật vô giá về các thành phần cấu tạo nên một hệ hành tinh khác biệt hoàn toàn với hệ của chúng ta, cung cấp cái nhìn sâu sắc về nguồn gốc của vật chất trong vũ trụ.

3I/ATLAS được xác nhận là vật thể liên sao thứ ba từng được quan sát kỹ lưỡng, sau 1I/ʻOumuamua và 2I/Borisov. Đáng chú ý, 3I/ATLAS sở hữu độ lệch tâm quỹ đạo lớn nhất từng được ghi nhận với chỉ số là 6,139. Vật thể này được hệ thống kính thiên văn ATLAS phát hiện lần đầu vào ngày 1 tháng 7 năm 2025. Các kết quả nghiên cứu chi tiết về thành phần hóa học ghi nhận vào tháng 12 năm 2025 đã được công bố chính thức trên tạp chí Research Notes of the AAS vào tháng 2 năm 2026. Nhóm nghiên cứu SPHEREx, bao gồm nhà khoa học Phil Korngut từ Viện Công nghệ California (Caltech), dự kiến sẽ tiếp tục theo dõi đối tượng này vào tháng 4 năm 2026 khi nó rời xa Hệ Mặt Trời, mở ra cơ hội hiếm có để so sánh sự phổ biến của các vật liệu tiền sinh học trong dải Ngân hà.