Almanya'daki "Akıllı Hans" Olayı ve Deneysel Metodolojiye Etkisi

20. yüzyılın başlarında Almanya'da, Orlov Trotter cinsi bir at olan "Akıllı Hans" (Der Kluge Hans), sergilediği iddia edilen olağanüstü zihinsel yeteneklerle hem kamuoyunu hem de bilim çevrelerini meşgul etti. Atın sahibi, lise matematik öğretmeni ve amatör eğitmen Wilhelm von Osten'di. Von Osten, Hans'a toplama, çıkarma, çarpma ve bölme gibi aritmetik işlemlerin yanı sıra kesirleri, takvimi, saatleri, müzik notalarını ayırt etmeyi ve hatta Almanca okuma yazmayı öğrettiğini öne sürüyordu. Hans, sorulara toynağını yere vurarak yanıt veriyor, hatta yazılı sorulara bile cevap verebiliyordu. Von Osten, bu yetenekleri sergilemek amacıyla Almanya genelinde gösteriler düzenlemiş ve bu gösteriler için herhangi bir giriş ücreti talep etmemişti.

Hans'ın yetenekleri 1904'te The New York Times gazetesinde yer buldu. O dönemde Charles Darwin'in evrim teorisi yayınlarının etkisiyle hayvan zekasına olan ilgi zirvedeydi. Hans'ın iddia edilen zekası, hayvan zihninin insan zihnine olan temel benzerliğini gösteren bir kanıt olarak görülüyordu ve bazı zoologlar tarafından da destekleniyordu. Bu yoğun ilgi üzerine, Alman Eğitim Bakanlığı 1904 yılında bir inceleme komisyonu kurdu. Felsefeci ve psikolog Carl Stumpf liderliğindeki Hans Komisyonu, veterinerlik bilimleri ve hayvan davranışı uzmanlarından oluşan 13 kişilik bir heyetle kapsamlı bir araştırma yürüttü ve başlangıçta herhangi bir hile izine rastlamadı.

Komisyonun ardından soruşturmanın sorumluluğu karşılaştırmalı biyolog ve psikolog Oskar Pfungst'a devredildi. Pfungst, 1907'de titizlikle tasarlanmış deneyler dizisine başladı ve Hans'ın performansının normal koşullar altında yüksek doğrulukla devam ettiğini gözlemledi. Ancak Pfungst, test koşulları değiştirildiğinde atın başarısının önemli ölçüde düştüğünü fark etti. Özellikle, soru soran kişi cevabı bilmiyorsa veya Hans'ın görüş alanından gizlenmişse, atın doğruluk oranı neredeyse sıfıra yaklaşıyordu.

Pfungst, Hans'ın, soruyu soran kişinin cevaba yaklaştığını gösteren nefes alışverişi, duruş ve yüz ifadelerindeki neredeyse mikroskobik düzeydeki gerginlik değişimlerini okuyabildiğini tespit etti. Bu ince sinyaller, atın doğru toynak vuruşunu yaptığında kaybolan bir gerginlik yaratıyordu. Pfungst'un bu incelemesi, Hans'ın matematiksel işlemler yapmadığını, aksine, soruyu soran kişinin farkında olmadan verdiği istemsiz bedensel ipuçlarını ustalıkla yorumladığını ortaya koydu. At, doğru sinyali aldığında, bu algılanan ipucunun ardından ödül olarak şeker küpü alıyordu.

Pfungst, bu olguyu 1907'de yayımladığı "Clever Hans (The Horse of Mr. von Osten): A Contribution to Experimental Animal and Human Psychology" adlı eserinde detaylıca belgeledi. Bu keşif, deneysel metodolojideki önemli bir kusuru vurgulayarak, araştırmacının beklentilerinin denek üzerindeki etkisini tanımlayan "Akıllı Hans Etkisi" kavramını psikoloji literatürüne kazandırdı. Akıllı Hans Etkisi'nin tespiti, bilimsel araştırmalarda, özellikle hayvan bilişi ve algı çalışmalarında, metodolojik titizliğin mutlak gerekliliğini tesis etti. Bu etki, araştırmacı önyargısının deneysel sonuçları nasıl çarpıtabileceğini gösteren evrensel bir prensip haline gelmiştir. Bu nedenle, algı, bilişsel psikoloji ve sosyal psikoloji alanlarındaki pek çok deneyde, araştırmacıların ve deneklerin deneyin içeriği hakkında önceden bilgi sahibi olmamasını sağlayan "çift kör" (double-blind) çalışmalar yöntemi benimsenmiştir. Hans'ın sahibi Von Osten'in vefatından sonra 1909'da at birkaç kez el değiştirdi ve nihayetinde 1916'da I. Dünya Savaşı sırasında askeri at olarak görev yaparken hayatını kaybettiği tahmin edilmektedir.