Het Clever Hans-effect: Onbedoelde Signalen in Dierlijk en Kunstmatig Onderzoek

Begin twintigste eeuw wekte een paard genaamd Hans, bekend als de Kluge Hans, internationale aandacht in Duitsland vanwege zijn vermeende vermogen om complexe intellectuele taken uit te voeren. Wilhelm von Osten, een wiskundeleraar en amateur-paardentrainer, demonstreerde dat Hans rekenkundige vragen kon beantwoorden door met zijn hoef te tikken. Het Orlow-Traber paard, vermoedelijk geboren rond 1895, voerde ook taken uit als het 'lezen' van Duitse woorden en het identificeren van schilders en componisten, waarbij hij een alfabet gebruikte dat letters verving door getallen, zoals A=1 en B=2.

Von Osten, die het paard in 1900 in Rusland aanschafte, was overtuigd van het vermogen van dieren tot bewust nadenken. Deze overtuiging werd deels gevoed door een eerdere observatie waarbij Hans zelfstandig een manoeuvre uitvoerde om een smalle inrit te passeren. De buitengewone beweringen leidden ertoe dat het Duitse Ministerie van Onderwijs in 1904 een officiële commissie instelde om de capaciteiten van Hans te onderzoeken, de zogenaamde Hans-commissie. Dit panel, geleid door filosoof en psycholoog Carl Stumpf, bestond uit dertien deskundigen uit disciplines als diergeneeskunde en gedragsanalyse. Hoewel de commissie bij een eerste evaluatie geen bewijs van opzettelijke misleiding vond, bleef de aard van Hans' 'intelligentie' een onderwerp van studie.

De doorslaggevende doorbraak in het onderzoek kwam van psycholoog Oskar Pfungst, een assistent van Stumpf, die in 1907 zijn bevindingen publiceerde na een reeks nauwkeurig ontworpen experimenten. Pfungst ontdekte dat de nauwkeurigheid van Hans drastisch daalde tot slechts zes procent wanneer Von Osten de antwoorden niet wist, in tegenstelling tot 89 procent correcte antwoorden wanneer Von Osten de oplossing wel kende en Hans hem kon zien. Cruciaal was de vaststelling dat Hans een vraag niet correct kon beantwoorden wanneer een scherm het zicht op de examinator belemmerde, wat de essentie van visuele input bevestigde.

Pfungst concludeerde dat Hans niet rekende, maar uiterst subtiele, onbewuste lichaamstaal-signalen van de aanwezigen interpreteerde, zoals veranderingen in ademhaling en houding, en hierop reageerde met het tikken van zijn hoef, wat vervolgens werd beloond met suikerklontjes. De publicatie van Pfungst vestigde het blijvende concept van het 'Clever Hans-effect', dat de fundamentele noodzaak van nauwgezette experimentele opzet in onderzoek naar dierlijke cognitie benadrukt. Dit effect duidt op het gevaar van onbedoelde sturing van het gewenste gedrag door de onderzoeker, een fenomeen dat nu ook wordt erkend in de context van kunstmatige intelligentie (AI), waarbij algoritmen onbedoelde datakenmerken kunnen 'lezen' in plaats van de beoogde taak uit te voeren.

De lessen van Hans hebben geleid tot de ontwikkeling van methodologieën zoals blindering en dubbelblinde onderzoeken om dit soort onbedoelde beïnvloeding, ook wel het 'observer-expectancy effect' genoemd, te mitigeren in studies met zowel dieren als mensen. Het uiteindelijke lot van Hans is minder duidelijk; men vermoedt dat hij in 1916 sneuvelde tijdens de Eerste Wereldoorlog of door soldaten werd opgegeten.