25-lecie Wikipedii: Wyzwania ery sztucznej inteligencji i kryzys wolontariatu

15 stycznia 2026 roku Wikipedia, najpopularniejsza encyklopedia internetowa świata, świętowała swoje ćwierćwiecze. Od momentu jej oficjalnego uruchomienia 15 stycznia 2001 roku projekt przeszedł ogromną ewolucję, stając się fundamentem wiedzy cyfrowej dla miliardów ludzi. Jubileusz ten stał się jednak nie tylko okazją do podsumowania dotychczasowych osiągnięć, ale przede wszystkim momentem refleksji nad poważnymi wyzwaniami strukturalnymi. Największe obawy budzi obecnie rosnąca dominacja systemów sztucznej inteligencji (AI) oraz systematyczny spadek liczby aktywnych wolontariuszy, którzy stanowią serce i fundament całego przedsięwzięcia.

W ramach oficjalnych obchodów, 13 stycznia 2026 roku, oddział Wikimedia France zorganizował konferencję prasową w prestiżowych wnętrzach Archiwów Narodowych (Archives nationales) w Paryżu, mających swoją siedzibę w Hôtel de Soubise. Podczas spotkania podkreślono sukcesy współpracy z instytucjami kultury, w tym przekazanie ponad 13 000 zdigitalizowanych dokumentów archiwalnych do projektów Wikimedia, co generuje około 10 milionów odsłon każdego miesiąca. Rémi Gerbet, dyrektor wykonawczy Wikimedia France, zwrócił uwagę na fakt, że współczesne duże modele językowe (LLM) są trenowane na wysokiej jakości, zweryfikowanych danych pochodzących właśnie z Wikipedii. Aby zapewnić rozwój projektu bez bezpośredniego finansowania jego statutowej działalności, nawiązano strategiczne partnerstwa w ramach Wikimedia Enterprise z takimi gigantami jak Microsoft, Amazon, Meta, Mistral AI czy Perplexity.

Choć Wikipedia cieszy się ogromnym zaufaniem społecznym – korzysta z niej regularnie 85% Francuzów, a 75% uznaje ją za „niekwestionowanego lidera zaufania cyfrowego” – projekt zmaga się z głębokim kryzysem stabilności społeczności. Adélaïde Calais, menedżerka ds. społeczności online w Wikimedia France, zaznaczyła, że kluczowym wyzwaniem na nadchodzące 25 lat jest przekucie tego masowego zaufania w aktywne zaangażowanie obywatelskie. Wolontariat jest bowiem postrzegany jako „potężna tarcza demokratyczna” chroniąca przed dezinformacją. Statystyki są jednak niepokojące: tylko 11% Francuzów kiedykolwiek utworzyło konto, by współtworzyć treści. Co więcej, liczba aktywnych moderatorów (patrolujących) spadła w ciągu sześciu lat o jedną trzecią – z 300 do zaledwie 200 osób miesięcznie, przy ogólnej liczbie 41 200 aktywnych uczestników.

Jednym z najpoważniejszych zagrożeń dla ekosystemu jest odpływ ruchu generowanego przez ludzi na rzecz robotów i algorytmów AI. Fundacja Wikimedia odnotowała w pewnych okresach spadek ruchu ludzkiego o około 8%, co jest bezpośrednio powiązane z popularyzacją generatywnej sztucznej inteligencji, która dostarcza gotowe odpowiedzi bez konieczności odwiedzania samej witryny. Zjawisko to zagraża długofalowej stabilności finansowej, gdyż głównym źródłem dochodu projektu są darowizny od osób prywatnych, podczas gdy firmy takie jak Google, Ecosia, Pleias czy ProRata wykorzystują zasoby encyklopedii na skalę przemysłową. Presja technologiczna niesie też ryzyko utraty różnorodności i pluralizmu, co pokazał drastyczny przykład chorwackiej Wikipedii, gdzie z powodu małej liczby aktywnych członków kontrolę nad administracją przejęła niewielka grupa o radykalnych poglądach.

Reagując na te dynamiczne zmiany, Fundacja Wikimedia uruchomiła w marcu 2021 roku komercyjną strukturę Wikimedia Enterprise, która zawiera płatne umowy licencyjne z technologicznymi gigantami. Dzięki tym porozumieniom firmy uzyskują dostęp do danych poprzez oficjalny interfejs API, co zastępuje niekontrolowane pobieranie treści i dostarcza niezbędne paliwo do trenowania zaawansowanych modeli AI. Lane Becker, prezes Wikimedia Enterprise, podkreślił, że korporacje te coraz częściej rozumieją potrzebę wsparcia finansowego, ponieważ treści Wikipedii są krytycznym elementem ich systemów informacyjnych. Założyciel projektu, Jimmy Wales, choć popiera trenowanie sztucznej inteligencji na danych weryfikowanych przez ludzi, kładzie nacisk na zachowanie ścisłych granic darmowego dostępu dla zwykłych użytkowników. W swoje 25-lecie Wikipedia balansuje więc między misją szerzenia otwartej wiedzy a koniecznością adaptacji do realiów cyfrowej ery, w której praca ludzka, owocująca 65 milionami artykułów, musi być chroniona przed nieodpłatną eksploatacją przez algorytmy.