Teleskop Hubble’a zarejestrował rekordowy pod względem długości i prędkości dżet gwiezdny z protogwiazdy IRAS 18162-2048

W styczniu 2026 roku Kosmiczny Teleskop Hubble’a dostarczył astronomom niezwykle szczegółowych danych na temat zjawiska ekstremalnego formowania się gwiazd. Głównym obiektem zainteresowania stała się potężna erupcja pochodząca z protogwiazdy IRAS 18162-2048, która jest uznawana za najbardziej masywny obiekt w obrębie obłoku molekularnego L291. Ten aktywny obszar gwiazdotwórczy znajduje się w gwiazdozbiorze Strzelca, w odległości około 5500 lat świetlnych od Układu Słonecznego.

Zaobserwowany wyrzut gazu, znany jako dżet gwiezdny, ustanowił nowy rekord prędkości wśród wszystkich dotychczas monitorowanych wypływów protogwiazdowych. Poszczególne fragmenty tego strumienia materii poruszają się z prędkością przekraczającą 1000 kilometrów na sekundę, co w przeliczeniu daje imponujące 3,5 miliona kilometrów na godzinę. Co więcej, dżet ten został uznany za najdłuższy, jaki kiedykolwiek udokumentowano, rozciągając się na dystansie 32 lat świetlnych. Jest to wartość od ośmiu do dziesięciu razy większa niż średnica całego Układu Słonecznego. Choć podobne wypływy polarne są powszechne w wielu systemach gwiezdnych, skala zjawiska w przypadku IRAS 18162-2048 czyni je absolutnie wyjątkowym.

Protogwiazda IRAS 18162-2048, której masę szacuje się na około 20 mas Słońca, stanowi doskonały przykład masywnej młodej gwiazdy, której ewolucja przebiega inaczej niż w przypadku lżejszych obiektów. Jej całkowita jasność jest blisko 17 000 razy większa od jasności Słońca. Na zdjęciach wykonanych przez teleskop Hubble’a wyraźnie widać obiekty Herbiga-Haro (HH) 80 oraz HH 81, które emanują intensywnymi odcieniami zieleni i różu. Te świecące struktury powstają w wyniku gwałtownych kolizji gazu wyrzucanego przez dżet z materią odrzuconą wcześniej, co generuje fale uderzeniowe rozgrzewające obłoki międzygwiazdowe.

Obiekty HH 80 i HH 81 wyróżniają się tym, że należą do najjaśniejszych znanych formacji tego typu i są zasilane przez masywną młodą gwiazdę, co odróżnia je od częściej spotykanych obiektów HH powiązanych z gwiazdami o małej masie. Tak energiczna aktywność protogwiazdy jest napędzana przez silne pola magnetyczne, które kierują część materii z otaczającego dysku akrecyjnego w stronę obszarów polarnych gwiazdy. Już w 2010 roku wykazano, że dżet HH 80–81 emituje spolaryzowane fale radiowe. Był to pierwszy dowód na istnienie namagnesowanego dżetu u protogwiazdy, przy czym natężenie pola magnetycznego oszacowano na 20 nT.

Obserwacje spektralne, w tym te przeprowadzone przy użyciu instrumentów Hubble’a, umożliwiły precyzyjny pomiar ruchów własnych dżetów, co stanowi cenne uzupełnienie danych o prędkościach radialnych uzyskanych drogą spektroskopii. Zestawienie obrazów z lat 1995, 2018 oraz 2026 pozwala naukowcom na bieżąco śledzić zmiany strukturalne i kinematykę tego skomplikowanego kompleksu. Badanie tego fenomenu pozwala na głębsze zrozumienie procesów energetycznych towarzyszących narodzinom gwiezdnych gigantów. Pomaga również wyjaśnić, w jaki sposób dżety regulują akrecję materii i usuwają nadmiar momentu pędu z dysku okołogwiazdowego.