Eeuwige Materie versus het Tijdelijke Zelf: Een Kosmische Paradox

Vrijwel alle atomen waaruit ons lichaam is opgebouwd, zijn reeds 13,8 miljard jaar oud en zullen het menselijk bestaan vermoedelijk overstijgen. Dit feit vormt een schril contrast met de eindigheid van het leven zelf. Het universum genereert fundamentele deeltjes die de wetten van de fysica volgen, waarbij materie noch kan worden gecreëerd noch vernietigd, conform de wet van behoud van massa. De waterstofatomen in ons bloed behouden hun elementaire identiteit lang nadat de planeet Aarde is vergaan, wat de onvergankelijkheid van de bouwstenen benadrukt.

Theoretisch fysicus prof. dr. Stefan Vandoren van de Universiteit Utrecht merkt op dat de atomen in iemands linkerhand waarschijnlijk een andere oorsprong hebben dan die in de rechterhand, wat de kosmische reis van deze deeltjes illustreert. De kernvraag verschuift hierdoor van de onsterfelijkheid van de materie naar de vergankelijkheid van de levende entiteit die eruit is opgebouwd. Het leven manifesteert zich niet als de atomen zelf, maar als de uiterst complexe en precieze organisatie van die atomen.

Levende systemen zijn afhankelijk van een uiterst onwaarschijnlijke configuratie die zelfreplicerende moleculen, actieve metabole processen en ingewikkelde reparatiemechanismen in stand houdt. Deze fragiele architectuur vereist een constante toevoer van energie om de onvermijdelijke neiging van het universum tot wanorde, of entropie, tegen te gaan. Astrobioloog Betül Kaçar, verbonden aan de Universiteit van Wisconsin-Madison en ondersteund door NASA, stelt dat 'leven chemie met een geheugen' is. Zodra de energie-input stopt, begint het patroon van de organisatie onvermijdelijk te vervallen; de configuratie sterft, niet het materiaal.

Levende organismen handhaven hun lage entropie door energie te dissiperen en afvalstoffen met een hogere entropie uit te scheiden, waardoor ze zich verwijderd houden van het thermodynamische evenwicht. Wanneer een organisme ophoudt te functioneren, wordt geen materie vernietigd; de atomen worden enkel herverdeeld om nieuwe structuren te vormen, zoals sedimentair gesteente of schimmels. Wat verdwijnt bij de dood is de specifieke, geordende structuur die wij als 'zelf' identificeren; de sterfelijkheid is daarmee een eigenschap van de identiteit, niet van de onderliggende substantie.

De oerknal, die ongeveer 13,8 miljard jaar geleden plaatsvond, creëerde de eerste elementen, voornamelijk waterstof en helium, die na ongeveer 380.000 jaar afkoeling de eerste atomen vormden. Zwaardere elementen, essentieel voor het leven zoals koolstof, zuurstof en stikstof, zijn gevormd in de kernfusieovens van sterren, totdat het element ijzer (56Fe) wordt bereikt, waarna verdere fusie energie kost in plaats van oplevert.

De ultieme paradox ligt in het feit dat wij, een tijdelijke verzameling van deze oeroude, bijna onverwoestbare atomen, het vermogen hebben ontwikkeld om onze eigen sterfelijkheid en de aard van de kosmos te overdenken. Wij vertegenwoordigen een zeldzaam fenomeen: de materie van de Oerknal die het bewustzijn heeft ontwikkeld om de universele wetten van verval en de aard van het bestaan te bevragen. Hoewel wij niet onsterfelijk zijn, zijn we geconstrueerd uit materie die dat wel is, wat een uniek perspectief biedt op onze plaats in de tijd.