EU và Thụy Sĩ chính thức ký kết gói thỏa thuận Bilaterals III nhằm mở rộng tiếp cận thị trường

Vào thứ Hai, ngày 2 tháng 3 năm 2026, tại Brussels, Liên minh Châu Âu (EU) và Liên bang Thụy Sĩ đã chính thức đặt bút ký kết một gói thỏa thuận hợp tác toàn diện mang tên «Thỏa thuận song phương III» (Bilaterals III). Đây là một cột mốc quan trọng trong nỗ lực hiện đại hóa quan hệ đôi bên, thiết lập một cơ chế pháp lý tiên tiến nhằm đảm bảo quyền tiếp cận không rào cản vào thị trường nội khối EU trong nhiều lĩnh vực kinh tế then chốt.

Quá trình đàm phán cho gói thỏa thuận này bắt đầu từ giữa tháng 3 năm 2024 và được hoàn tất vào tháng 12 cùng năm. Kết quả của nỗ lực ngoại giao này là một khung pháp lý mới, thay thế cho hơn 120 văn bản song phương đã tồn tại và vận hành trước đó. Một trong những điều khoản thể chế quan trọng nhất là yêu cầu Thụy Sĩ phải chủ động điều chỉnh luật pháp quốc gia sao cho tương thích với các tiêu chuẩn đang phát triển của EU trong những lĩnh vực có sự tích hợp sâu rộng.

Bên cạnh đó, thỏa thuận cũng xác lập thẩm quyền giải quyết tranh chấp cuối cùng thuộc về Tòa án Công lý Châu Âu (ECJ) trong việc giải thích các quy tắc của thị trường chung. Đây vốn là một yêu cầu mang tính nguyên tắc từ phía Brussels nhằm đảm bảo tính thống nhất pháp lý trong toàn bộ không gian kinh tế chung mà Thụy Sĩ tham gia.

Gói thỏa thuận Bilaterals III mở rộng đáng kể quyền tiếp cận của Thụy Sĩ vào thị trường nội khối EU thông qua ba lĩnh vực mới đầy tiềm năng:

• Điện năng: Thỏa thuận giúp kết nối mạng lưới điện giữa hai bên, đảm bảo sự ổn định trong cung ứng năng lượng và cho phép Thụy Sĩ tham gia sâu hơn vào thị trường điện của EU. Đáng chú ý, các hộ gia đình Thụy Sĩ vẫn giữ được quyền lựa chọn giữa việc mua điện theo giá thị trường tự do hoặc theo các biểu giá cố định.
• An toàn thực phẩm: Hai bên thống nhất xây dựng một không gian tiêu chuẩn chung, giúp đơn giản hóa đáng kể các thủ tục kiểm soát và thúc đẩy giao thương nông sản xuyên biên giới.
• Y tế: Thụy Sĩ sẽ được quyền tiếp cận vào các cơ chế cảnh báo nhanh của châu Âu và tham gia vào các cấu trúc phòng chống đe dọa sức khỏe xuyên biên giới, điển hình như Trung tâm Phòng ngừa và Kiểm soát Dịch bệnh Châu Âu (ECDC).

Cải cách thể chế được xem là phần thách thức và phức tạp nhất trong toàn bộ tiến trình đàm phán. Sau nhiều nỗ lực, hai bên đã đi đến thống nhất về các điểm cốt lõi sau:

• Thích ứng luật pháp năng động: Thụy Sĩ cam kết sẽ cập nhật và triển khai kịp thời các quy định pháp lý mới của EU có liên quan đến các lĩnh vực thuộc thị trường chung.
• Giải quyết tranh chấp: Một cơ chế trọng tài mới sẽ được thiết lập. Trong trường hợp hai bên không thể đạt được sự đồng thuận, phán quyết cuối cùng về việc giải thích luật pháp EU sẽ thuộc về Tòa án Công lý Châu Âu (ECJ).
• Trợ cấp nhà nước: Thụy Sĩ sẽ thành lập một cơ quan giám sát độc lập để kiểm soát các khoản trợ cấp trong các ngành hàng không, vận tải đường bộ và năng lượng, nhằm đảm bảo môi trường cạnh tranh công bằng và minh bạch.

Về vấn đề di chuyển tự do và các chính sách xã hội, các bên đã đạt được những thỏa thuận cân bằng giữa lợi ích kinh tế và bảo hộ lao động:

• Bảo vệ tiền lương: EU đã chính thức công nhận các «biện pháp bổ trợ» (flanking measures) của Thụy Sĩ. Đây là công cụ quan trọng giúp ngăn chặn tình trạng bán phá giá tiền lương, một yêu cầu then chốt từ các công đoàn Thụy Sĩ.
• Nhập cư: Thụy Sĩ bảo lưu quyền trục xuất các đối tượng vi phạm pháp luật và hạn chế quyền tiếp cận phúc lợi xã hội đối với những người di cư không có việc làm trong những năm đầu cư trú. Ngoài ra, một «điều khoản bảo vệ» cũng được thiết lập để áp dụng trong trường hợp số lượng người nhập cư tăng đột biến.
• Sinh viên: Thụy Sĩ cam kết áp dụng mức học phí cho sinh viên đến từ các nước EU tương đương với mức phí dành cho sinh viên bản địa tại các cơ sở giáo dục đại học công lập.

Trong lĩnh vực tài chính và các chương trình nghiên cứu khoa học, Thụy Sĩ cũng đưa ra những cam kết mạnh mẽ để tái hội nhập sâu hơn:

• Đóng góp tài chính: Thụy Sĩ cam kết sẽ đóng góp định kỳ vào Quỹ Hội nhập của EU (Cohesion Fund) để hỗ trợ các khu vực kém phát triển hơn tại châu Âu. Số tiền đóng góp dự kiến khoảng 350 triệu franc Thụy Sĩ mỗi năm, bắt đầu từ năm 2030.
• Horizon Europe và Erasmus+: Thụy Sĩ sẽ chính thức quay trở lại tham gia đầy đủ vào các chương trình nghiên cứu khoa học trọng điểm (Horizon) và các chương trình trao đổi sinh viên (Erasmus) của Liên minh Châu Âu.

Mặc dù việc ký kết đã hoàn tất, lộ trình để thỏa thuận này chính thức đi vào cuộc sống vẫn còn những bước đi quan trọng phía trước:

• Quốc hội: Chính phủ Thụy Sĩ dự kiến sẽ chuyển toàn bộ hồ sơ thỏa thuận để Quốc hội xem xét và phê chuẩn vào tháng 3 năm 2026.
• Trưng cầu dân ý: Một cuộc bỏ phiếu toàn dân dự kiến sẽ diễn ra, khả năng cao là vào năm 2027. Hiện tại, các phe đối lập đã bắt đầu gọi đây là một «thỏa thuận phục tùng», báo hiệu một cuộc vận động tranh cử đầy cam go.

Gói thỏa thuận này đại diện cho sự tiến hóa của phương thức tiếp cận song phương, vốn được bắt đầu sau khi cử tri Thụy Sĩ từ chối gia nhập Khu vực Kinh tế Châu Âu (EEA) vào tháng 12 năm 1992. Việc chấp nhận thẩm quyền của ECJ đã cung cấp cho EU một khung pháp lý vững chắc, trong khi Thụy Sĩ tự đảm bảo cho mình quyền tiếp cận vào các thị trường và chương trình chiến lược quan trọng nhất của châu lục.