Trong bối cảnh các cuộc đàm phán truyền thống tại Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) nhằm đổi mới toàn diện quy tắc thương mại tiếp tục dậm chân tại chỗ, Hoa Kỳ cùng một nhóm đối tác thương mại chủ chốt đang tích cực thúc đẩy một lộ trình thay thế để quản lý thương mại kỹ thuật số. Thay vì chờ đợi sự đồng thuận nhất trí từ tất cả 164-166 thành viên WTO, họ dựa vào khuôn khổ đa phương hẹp mang tên "Sáng kiến chung về thương mại điện tử" (JSI), vốn đã thu hút hơn 60 quốc gia tham gia, bao gồm cả Liên minh Châu Âu, Nhật Bản, Úc và các nước khác. Mô hình này cho phép các bên quan tâm đạt được thỏa thuận sớm về các quy tắc và dần dần đưa chúng vào luật pháp quốc gia cũng như khu vực, đồng thời để ngỏ cơ hội gia nhập cho các thành viên WTO khác sau này.
Cốt lõi của phương pháp này là xây dựng một cơ chế đa phương không đòi hỏi sự nhất trí của tất cả các quốc gia thành viên WTO. Những thỏa thuận tương tự trước đây đã từng được áp dụng trong lĩnh vực mua sắm chính phủ và thương mại dịch vụ, nhưng với thương mại điện tử, mức độ rủi ro còn cao hơn nhiều do nền kinh tế số đang ngày càng ảnh hưởng mạnh mẽ đến chuỗi cung ứng toàn cầu và thương mại quốc tế. Tuy nhiên, các thành viên JSI không phủ nhận hệ thống chung của WTO, mà thay vào đó là hình thành một khung pháp lý song song cho những nước sẵn sàng tiến về phía trước nhanh hơn.
Những bất đồng chính cản trở việc đạt được đồng thuận toàn cầu tập trung vào dòng dữ liệu xuyên biên giới, yêu cầu nội địa hóa máy chủ và các vấn đề thuế đối với dịch vụ kỹ thuật số. Hoa Kỳ và các đối tác ủng hộ một cơ chế mở tối đa, hạn chế việc áp thuế và các rào cản khác đối với thương mại số. Trong khi đó, Trung Quốc và một số quốc gia đang phát triển lo ngại rằng các quy định khắt khe sẽ tước đi chủ quyền quản lý cơ bản của họ và tạo ra rào cản đối với sự phát triển của các nền tảng công nghệ cũng như thị trường kỹ thuật số nội địa.
Sáng kiến này phản ánh một xu thế rộng lớn hơn: sự thất vọng ngày càng tăng đối với khả năng của các định chế đa phương truyền thống trong việc phản ứng nhanh chóng trước những biến đổi của nền kinh tế toàn cầu. Thay vì chờ đợi hàng năm trời để đạt được sự đồng thuận trong khuôn khổ WTO, các bên tham gia chính ngày càng ưu tiên các định dạng nhóm nhỏ hơn, nơi dễ dàng thống nhất về các quy tắc mới. Tuy nhiên, cách tiếp cận này làm gia tăng nguy cơ phân mảnh hệ thống thương mại: nếu số lượng các "con đường tắt" song song quanh WTO tăng lên, trật tự pháp lý chung trong thương mại toàn cầu có thể bị suy yếu.
Về mặt thực tế, một giai đoạn quan trọng đã đến vào tháng 3 năm 2026: sau nhiều năm gián đoạn, lệnh tạm hoãn áp thuế của WTO đối với các giao dịch truyền dữ liệu điện tử đã hết hạn mà không có quyết định nhất trí nào về việc gia hạn được thông qua. Hệ quả là các quốc gia đã có quyền áp thuế lên các dịch vụ kỹ thuật số và hàng hóa trực tuyến nếu họ tự nhận thấy điều đó phù hợp với lợi ích quốc gia. Trong bối cảnh đó, các thành viên tham gia Sáng kiến chung về thương mại điện tử đã đẩy mạnh việc hoàn thiện văn bản thỏa thuận, lồng ghép các điều khoản của nó vào các văn bản pháp luật quốc gia và khu vực, đồng thời thảo luận về việc phát triển hơn nữa mô hình này trong các hội nghị bộ trưởng WTO sắp tới.
Số phận của tiến trình này phụ thuộc lớn vào việc liệu các bên có tìm được sự thỏa hiệp giữa yêu cầu mở cửa thị trường kỹ thuật số và nhu cầu cân nhắc lợi ích của các nền kinh tế đang phát triển hay không. Nếu tìm được sự cân bằng này, thương mại điện tử sẽ có một nền tảng pháp lý bền vững hơn, đủ sức thúc đẩy tăng trưởng thương mại trong thời kỳ hậu đại dịch. Ở tầm nhìn rộng hơn, những bước đi này cho thấy hệ thống thương mại toàn cầu đang trải qua giai đoạn chuyển đổi từ cơ chế đồng thuận đa phương nghiêm ngặt sang một mô hình hỗn hợp, kết hợp các định dạng đa phương hẹp với việc duy trì các nguyên tắc cơ bản của WTO là không phân biệt đối xử và minh bạch. Nếu không có sự chuyển dịch này, nguy cơ phân mảnh nền kinh tế thế giới chắc chắn sẽ gia tăng.
