SPHEREx Görevi, Evrenin İlk Kızılötesi Tüm Gökyüzü Haritasını Yayınladı

Evrenin Tarihi, Yeniden İyonlaşma Çağı ve Buzları Keşif Spektro-Fotometresi (SPHEREx) görevi, evreni optik ve yakın kızılötesi ışıkta incelemek üzere Mart 2025'te uzaya gönderildi. Bu gözlemevi, 18 Aralık 2025 tarihinde, 102 farklı dalga boyu üzerinden elde ettiği verilerle tüm gökyüzünün ilk kızılötesi haritasını kamuoyuna sundu.

Görevin temel amacı, Büyük Patlama'dan hemen sonraki kozmik şişmenin galaksi dağılımını nasıl etkilediği gibi kozmolojik soruları çözmek ve Samanyolu'ndaki su ile yaşam için kritik diğer elementlerin yaygınlığını belirlemektir. SPHEREx'in birincil görevi iki yıl olarak planlanmıştır ve bu süre zarfında tüm gökyüzünü tarayarak yaklaşık 450 milyon galaksi ve Samanyolu'ndan 100 milyondan fazla yıldız hakkında veri toplaması hedeflenmektedir. Gözlemevi, Mayıs 2025'te başlayan gözlemlerle ilk tüm gökyüzü mozağini Aralık 2025'te tamamladı; bu süreçte her gün yaklaşık 3.600 görüntü aldı.

NASA İdari Merkezi'ndeki (HQ) Astrofizik Bölümü Direktörü Shawn Domagal-Goldman, bu altı aylık sürede toplanan bilginin değerine dikkat çekerek, eldeki verilerin her biri farklı bir dalga boyunda benzersiz bilgiler içeren 102 yeni gökyüzü haritası anlamına geldiğini belirtti. Elde edilen harita, görünmeyen kızılötesi dalga boylarını görselleştirmek için renkleri kullanmaktadır: sıcak hidrojen gazı mavi, kozmik toz kırmızı, yıldızlar ise yeşil, mavi ve beyaz tonlarla temsil edilmektedir. SPHEREx, ışığı 102 ayrı dalga boyuna ayırmak için altı dedektör ve özel bir filtre kullanmaktadır.

Proje yöneticisi Beth Fabinsky, teleskobun çok renkli tespit sistemini bir mantis karidesinin görme yeteneğine benzeterek bu karmaşık ayrıştırma sürecini vurguladı. Bu misyon, NASA'nın önceki WISE çalışmasının üzerine inşa edilmekle birlikte, gözlemlediği renk sayısı ve görüş alanı bakımından onu aşmaktadır. Toplanan veriler, gözlemlenen galaksilerin mesafeleri ölçülerek kozmosun ilk üç boyutlu mesafe haritasının oluşturulmasında kullanılacak ve bu 3B harita, evrenin erken dönemindeki kozmik enflasyon teorilerini test etmek için önem taşımaktadır.

SPHEREx, toplamda üç kez daha tüm gökyüzünü tarayacak ve bu taramalar, ölçüm hassasiyetini artırmak amacıyla birleştirilecektir. Görevin tüm aşamalarını kapsayan tahmini toplam maliyeti yaklaşık 488 milyon ABD Doları olarak belirlenmiştir. İlk veri seti, Kaliforniya'daki Caltech bünyesindeki NASA/IPAC Kızılötesi Bilim Arşivi (IRSA) aracılığıyla halka açık hale getirilmiştir. SPHEREx, James Webb Uzay Teleskobu'nun aksine, tek tek galaksilere odaklanmak yerine, evreni yaratan Büyük Patlama sonrası toplam parıltıyı gözlemlemeyi amaçlamaktadır.

Görevin bilimsel hedefleri arasında, yıldız oluşum bölgelerindeki su, metanol, karbondioksit ve karbonmonoksit gibi buzlu bileşiklerin miktarını ölçmek de yer almaktadır. SPHEREx, Dünya'nın kutuptan kutba yaklaşık 650 km yükseklikteki yörüngesinde, güneşin ısısından korunarak çalışmaktadır. Görev, SpaceX Falcon 9 roketiyle fırlatılmış olup, aynı fırlatmada NASA'nın PUNCH (Polarimeter to Unify the Corona and Heliosphere) misyonu da ikincil yük olarak uzaya taşınmıştır.