Rayleigh Saçılması: Mavi Gökyüzünün Fiziksel Temeli ve Mavi Gözlerin Ortak Genetik Kökeni

Gök kubbenin gözlemlediğimiz karakteristik mavi tonu, atmosferik optiğin temel prensiplerinden biri olan Rayleigh saçılması fenomeni ile açıklanmaktadır. Bu bilimsel prensip, güneş ışığının atmosferdeki mikroskobik parçacıklarla etkileşimini tanımlar; bu etkileşimde kısa dalga boyuna sahip mavi ışık, uzun dalga boylu kırmızı ışıktan çok daha yoğun biçimde dağılır. Bilim iletişimi uzmanı Andrea Danta, Aralık 2025'te güncellenen bir Cadena SER programı olan 'Serendipias' yayınında bu konuyu detaylandırmıştır. Bu yoğun saçılma, mavi ışığın gökyüzünün her yönüne yayılmasını sağlarken, diğer renkler genellikle yalnızca Güneş'e doğrudan bakıldığında algılanabilir.

Rayleigh saçılması prensibi, yalnızca atmosferin rengini değil, aynı zamanda denizlerin mavi görünümünü ve insan gözünün mavi tonunu belirleyen mekanizmadır. Bu durum, mavi gözlerin sadece bir yansıma olduğu yönündeki yaygın yanılgıyı çürütmektedir. Mavi gözlü bireylerin irislerinin üst tabakası olan stromada, kahverengi rengi veren melanin pigmenti bulunmaz; bu tabaka yarı saydamdır. Işık bu stromaya çarptığında, Rayleigh saçılması etkisiyle mavi ışık dışa doğru yansır ve bu da gözde mavi renk algısını oluşturur.

İngiliz fizikçi Lord Rayleigh, gaz moleküllerini inceleyerek bu saçılma olayını ilk kez ortaya koymuş ve saçılan ışığın yoğunluğunun dalga boyunun dördüncü kuvvetiyle ters orantılı olduğunu kanıtlamıştır. Genetik bilimindeki araştırmalar, tüm insanların binlerce yıl önce esasen kahverengi gözlü olduğunu bilimsel olarak doğrulamaktadır. Mavi göz renginin ortaya çıkışı, melanin üretimini düzenleyen OCA2 genindeki özgün bir genetik mutasyona dayanır.

Kopenhag Üniversitesi'nden Profesör Hans Eiberg liderliğindeki araştırmalar, tüm mavi gözlü bireyleri yaklaşık 6.000 ila 10.000 yıl önce, muhtemelen Karadeniz'in kuzeyinde yaşamış tek bir ortak ataya bağlamaktadır. Bu spesifik genetik değişim, bitişik konumdaki HERC2 geninde meydana gelen bir varyasyonla ilişkilidir ve bu varyasyon bir 'anahtar' görevi görerek melanin üretimini kısıtlamıştır. Bu mutasyon, OCA2 genini tamamen devre dışı bırakarak albinizme yol açmak yerine, iristeki melanin miktarını azaltıcı bir etkiyle seyrelterek kahverengi tonun maviye dönüşmesini sağlamıştır.

Rayleigh saçılması, gökyüzünün mavi görünümünün temelini oluştururken, mavi göz genetiği, insan popülasyonunda nispeten yakın bir zamanda meydana gelen ve tek bir bireyden yayılan bir evrimsel değişikliği temsil etmektedir. Kahverengi gözlü bireylerin melanin kontrol genlerinde önemli bireysel farklılıklar bulunurken, mavi gözlülerin genetik dizilimindeki bu kısıtlı çeşitlilik, tek bir kökene işaret eden güçlü bir kanıt sunmaktadır. Bu durum, genetik çeşitliliğin zaman içinde nasıl yayıldığını ve coğrafi göçlerle nasıl şekillendiğini göstermesi açısından antropolojik bir öneme sahiptir.