Thành quả dự án phủ xanh lớn nhất thế giới từ năm 1978: Rìa sa mạc biến thành bể hấp thụ carbon bền vững

Một bức ảnh vệ tinh được ghi lại vào ngày 11 tháng 9 năm 2025 đã tiết lộ một cấu trúc hình chữ "Y" khổng lồ và sắc nét giữa lòng sa mạc Takla-Makan, thuộc Khu tự trị Duy Ngô Nhĩ Tân Cương, Trung Quốc. Đặc điểm cảnh quan nổi bật này là kết quả trực tiếp từ những nỗ lực trồng rừng kiên trì trong nhiều năm qua, nhằm mục tiêu cải tạo và chuyển đổi những vùng đất vốn dĩ khô cằn, không có sự sống thành những không gian xanh hữu ích.

Sa mạc Takla-Makan, với diện tích trải rộng khoảng 337.000 km vuông, từ lâu đã được biết đến với điều kiện khí hậu cực kỳ khắc nghiệt và khô hạn. Hình dáng chữ "Y" độc đáo này được hình thành từ sự hợp lưu của sông Khotan (Kotan), một dòng sông được nuôi dưỡng bởi nước tan chảy từ các sông băng, và dãy núi Mazatagh (Hồng Bạch Sơn). Tại điểm giao nhau của chúng, người ta tìm thấy tàn tích của pháo đài quân sự Mazar-Tagh có từ thế kỷ thứ VIII. Di tích này từng được nhà thám hiểm Aurel Stein khai quật vào năm 1907, mang lại hơn 1.500 mảnh tài liệu quan trọng, giúp làm sáng tỏ những giai đoạn lịch sử sơ khai của vùng Tây Tạng.

Sự thay đổi ngoạn mục về cảnh quan này là thành quả của Chương trình Phòng hộ Tam Bắc (Three-North Shelterbelt Program - TNSP), hay còn được gọi là "Vạn Lý Trường Thành Xanh", được chính thức khởi động từ năm 1978. Tính đến năm 2024, trong khuôn khổ sáng kiến trồng rừng quy mô lớn nhất thế giới này, hơn 66 tỷ cây xanh đã được trồng trên khắp khu vực miền Bắc Trung Quốc. Chương trình dự kiến kéo dài đến năm 2050 và đã cho thấy những kết quả ấn tượng trong việc giảm thiểu diện tích sa mạc hóa: nếu như vào những năm 1980, diện tích sa mạc tăng thêm 10.000 km vuông mỗi năm, thì đến năm 2022, con số này đã đảo chiều với mức giảm hơn 2.000 km vuông hàng năm.

Những nghiên cứu khoa học mới đây, dựa trên việc phân tích dữ liệu vệ tinh trong suốt 25 năm và mô hình hóa các dòng chảy carbon, đã xác nhận rằng vùng rìa của sa mạc Takla-Makan hiện đang đóng vai trò như một bể hấp thụ carbon ổn định, với khả năng thu giữ lượng khí dioxide carbon nhiều hơn lượng phát thải. Hiệu ứng này trở nên rõ rệt nhất vào mùa mưa (từ tháng 7 đến tháng 9), khi lượng mưa trung bình hàng tháng đạt khoảng 16,3 mm, cao gấp 2,5 lần so với các chỉ số của mùa khô. Sự gia tăng độ ẩm này không chỉ thúc đẩy sự phát triển của thảm thực vật mà còn góp phần làm giảm nồng độ CO2 trong khí quyển tại khu vực từ 416 ppm vào mùa khô xuống còn 413 ppm vào mùa mưa.

Thành công tại sa mạc Takla-Makan là trường hợp đầu tiên được ghi nhận về việc sự can thiệp của con người đã biến một vùng rìa sa mạc thành bể hấp thụ carbon bền vững, mở ra một mô hình triển vọng cho việc phục hồi các cảnh quan siêu khô hạn trên toàn cầu. Chương trình TNSP, bao phủ 13 tỉnh miền Bắc Trung Quốc, cũng đã giúp nâng tỷ lệ che phủ rừng toàn quốc từ mức khoảng 10% vào năm 1949 lên hơn 25% vào năm 2024, hoàn toàn phù hợp với các mục tiêu phát triển bền vững của Liên Hợp Quốc.

Bối cảnh lịch sử của khu vực này gắn liền với Con đường Tơ lụa cổ đại, nơi thành phố Khotan nằm ở phía nam sa mạc từng nổi tiếng với tên gọi "Thành phố Ngọc bích". Pháo đài Mazar-Tagh, từng đóng vai trò là một tiền đồn quân sự quan trọng của Tây Tạng, là một minh chứng lịch sử cho thời kỳ vùng đất này là điểm giao thoa của nhiều nền văn hóa. Dự án không chỉ dừng lại ở việc chống sa mạc hóa mà theo dữ liệu năm 2018, nó còn góp phần giảm khoảng 15% tình trạng suy thoái đất tại các khu vực hoạt động, thúc đẩy sự chuyển đổi mô hình kinh tế vùng sang hướng lâm nghiệp và du lịch thân thiện với môi trường.