Sau một phần tư thế kỷ với những vòng đàm phán bất tận, những lời chỉ trích lẫn nhau và niềm hy vọng tưởng chừng đã bị vùi lấp, hiệp định thương mại tự do giữa khối Mercosur và Liên minh Châu Âu đã chính thức có hiệu lực. Sự kiện vừa được công bố cách đây hai giờ đồng hồ dường như vẫn mang màu sắc không tưởng: một văn kiện mà quá trình đàm phán đã khởi động từ tận giữa thập niên 1990 giờ đây đã vượt qua mọi cơn bão chính trị, các vụ bê bối môi trường và những lần thay đổi chính phủ. Giờ đây, nó trở thành một cơ chế thực thi sống động, gắn kết nền kinh tế của hai châu lục một cách chặt chẽ và sâu sắc hơn bất kỳ tuyên bố đối tác nào trước đây.
Khó có thể đánh giá hết tầm quan trọng của những gì đang diễn ra. Đối với Brazil, Argentina, Uruguay và Paraguay, đây là con đường trực tiếp dẫn vào thị trường tiêu dùng giàu có nhất hành tinh với mức thuế giảm mạnh đối với thịt bò, đường, ethanol, cà phê và các sản phẩm từ đậu nành. Ở chiều ngược lại, các nhà sản xuất Châu Âu sẽ có cơ hội tiếp cận tốt hơn đáng kể vào thị trường Nam Mỹ cho các mặt hàng ô tô, máy móc thiết bị, dược phẩm và dịch vụ tài chính. Theo các đánh giá sơ bộ, mức tăng trưởng thương mại song phương hàng năm có thể vượt ngưỡng 20 tỷ euro ngay trong những năm đầu tiên, dù con số chính xác chỉ có thể sáng tỏ khi các chuỗi logistics thực tế bắt đầu vận hành. Đây không chỉ đơn thuần là một thỏa thuận thương mại, mà là nỗ lực tạo dựng một đối trọng trước tầm ảnh hưởng ngày càng lớn của Trung Quốc tại Mỹ Latinh, đồng thời là lời giải cho xu hướng bảo hộ đang vang lên ngày một lớn ở cả hai bờ Đại Tây Dương.
Tuy nhiên, đằng sau vẻ hào nhoáng bề ngoài là những căng thẳng sâu sắc vốn chưa bao giờ biến mất. Suốt nhiều năm qua, nông dân Châu Âu đã cảnh báo rằng sự cạnh tranh từ thịt và ngũ cốc Nam Mỹ sẽ đe dọa trực tiếp đến sự tồn vong của nhiều vùng sản xuất tại Pháp, Ba Lan và Ireland. Để đáp lại, các đối tác Nam Mỹ cũng chỉ ra rằng chính các khoản trợ cấp nông nghiệp của Châu Âu đã làm bóp méo thị trường thế giới trong nhiều thập kỷ qua. Một vấn đề riêng biệt và vô cùng nhạy cảm khác chính là môi trường. Những người chỉ trích hiệp định, bao gồm nhiều tổ chức môi trường Châu Âu, lo ngại rằng việc hạ thấp các rào cản sẽ thúc đẩy Brazil tiếp tục mở rộng đồng cỏ chăn nuôi bằng cách xâm lấn rừng Amazon. Mặc dù chính phủ Brazil hiện tại cam kết kiểm soát chặt chẽ, nhưng lịch sử đã chứng minh các lời hứa chính trị có thể xa rời thực tế địa phương nhanh chóng đến mức nào.
Đáng chú ý, bản thân hiệp định này chỉ có thể thành hình nhờ một sự trùng hợp hiếm hoi về lợi ích. Liên minh Châu Âu cần một thắng lợi mang tính biểu tượng trong chính sách thương mại mở sau chuỗi thất bại với các đối tác khác. Trong khi đó, Mercosur cũng đang ráo riết tìm kiếm những thị trường mới trong bối cảnh kinh tế bất ổn và áp lực từ các cường quốc Châu Á. Kết quả là một sự thỏa hiệp đã ra đời, không chỉ chứa đựng các nhượng bộ về thuế quan mà còn cả các chương về phát triển bền vững, tiêu chuẩn lao động và giải quyết tranh chấp. Tất nhiên, nhiều điều khoản vẫn còn được diễn đạt khá chung chung, và hiệu quả thực sự của chúng sẽ phụ thuộc hoàn toàn vào cơ chế giám sát vẫn còn đang chờ được thiết lập.
Có thể ví sự kiện này với quá trình sửa chữa một ngôi nhà cũ đầy gian truân: các bên đã tranh cãi hàng năm trời về màu sơn hay vị trí cửa sổ, cho đến khi nhận ra rằng nếu không có một nền móng chung, ngôi nhà sẽ sụp đổ. Ngày hôm nay, nền móng đó đã chính thức được đặt xuống. Tuy nhiên, công việc sửa chữa chỉ mới vừa bắt đầu. Quốc hội các nước Mercosur và các nghị viện quốc gia tại Châu Âu vẫn cần hoàn tất các thủ tục nội bộ, trong khi cộng đồng doanh nghiệp phải tái cấu trúc chuỗi cung ứng theo những quy tắc mới. Những ai mong chờ một phép màu kinh tế tức thì chắc chắn sẽ phải thất vọng. Những thay đổi thực sự sẽ diễn ra một cách dần dần và không đồng đều.
Dẫu vậy, chính sự kiện hiệp định chính thức có hiệu lực đã làm thay đổi luật chơi. Trong một thế giới mà các thỏa thuận đa phương đang dần nhường chỗ cho các thương vụ song phương và sức mạnh thô bạo, Mercosur và EU đã chứng minh rằng sự kiên trì và bền bỉ đôi khi vẫn giành chiến thắng sau cùng. Giờ đây, câu hỏi lớn nhất vẫn còn đó: liệu cả hai bên có thể biến văn kiện này thành một công cụ không chỉ vì lợi ích đôi bên mà còn để thực sự xích lại gần nhau về mặt chiến lược, vượt qua được những biến động chính trị trong tương lai. Câu trả lời sẽ không được viết tại Brussels hay Brasilia, mà sẽ được viết trên các cánh đồng, tại các hải cảng và trên các dây chuyền sản xuất của hai châu lục - những nơi từ nay sẽ được gắn kết chặt chẽ hơn bao giờ hết.
