Na een kwart eeuw van eindeloze rondes, wederzijdse verwijten en bijna opgegeven hoop is het vrijhandelsakkoord tussen Mercosur en de Europese Unie officieel in werking getreden. De gebeurtenis, die pas twee uur geleden wereldkundig werd gemaakt, lijkt bijna onwerkelijk: een document waarover al sinds het midden van de jaren negentig wordt onderhandeld, heeft alle politieke stormen, milieuschandalen en regeringswisselingen doorstaan. Inmiddels fungeert het als een tastbaar mechanisme dat de economieën van beide continenten sterker en diepgaander zal verankeren dan welke eerdere partnerschapsverklaring ook.
De belangen zijn nauwelijks te overschatten. Voor Brazilië, Argentinië, Uruguay en Paraguay opent zich een directe weg naar de rijkste consumentenmarkt ter wereld door een drastische verlaging van de tarieven op rundvlees, suiker, ethanol, koffie en sojaproducten. Europese producenten profiteren op hun beurt van een aanzienlijk betere toegang tot de Zuid-Amerikaanse markten voor auto's, machines, geneesmiddelen en financiële diensten. Volgens voorlopige schattingen kan de jaarlijkse groei van de onderlinge handel in de eerste jaren al de 20 miljard euro overstijgen, al worden de definitieve cijfers pas duidelijk zodra de logistieke ketens volledig operationeel zijn. Dit is niet louter een commerciële transactie; het is een poging om tegenwicht te bieden aan de groeiende invloed van China in Latijns-Amerika en tegelijkertijd een antwoord op de protectionistische geluiden die aan beide kanten van de Atlantische Oceaan steeds luider klinken.
Achter de officiële façade schuilt echter een diepgewortelde spanning die geenszins is verdwenen. Europese boeren waarschuwen al jaren dat de concurrentie met Zuid-Amerikaans vlees en graan hele regio's in Frankrijk, Polen en Ierland in het gedrang zal brengen. De Zuid-Amerikaanse partners wezen op hun beurt naar de Europese landbouwsubsidies die de wereldmarkt al decennia lang hebben vertekend. Een apart en uiterst gevoelig dossier is het milieu. Critici van het verdrag, waaronder tal van Europese milieuorganisaties, vrezen dat het wegnemen van barrières Brazilië zal aanzetten tot verdere uitbreiding van weidegronden ten koste van het Amazonewoud. Hoewel de huidige Braziliaanse regering strikt toezicht belooft, laat de geschiedenis zien hoe snel politieke toezeggingen kunnen afwijken van de realiteit op de grond.
Het is opmerkelijk dat het akkoord zelf alleen tot stand kwam door een zeldzame samenloop van belangen. De Europese Unie had na een reeks tegenslagen met andere partners behoefte aan een symbolisch succes op het gebied van open handelsbeleid. Mercosur zocht op zijn beurt naar nieuwe markten te midden van economische instabiliteit en druk van Aziatische grootmachten. Dit resulteerde in een compromis dat niet alleen tariefconcessies bevat, maar ook hoofdstukken over duurzame ontwikkeling, arbeidsnormen en geschillenbeslechting. Natuurlijk zijn veel bepalingen vrij algemeen geformuleerd en zal de effectiviteit ervan afhangen van het controlemechanisme dat nog moet worden opgetuigd.
Men kan een parallel trekken met de langdurige en moeizame renovatie van een oud huis: de partijen bakkeleiden jarenlang over de kleur van de muren en de plek van de ramen, tot ze eindelijk beseften dat het gebouw zonder gezamenlijk fundament simpelweg uit elkaar zou vallen. Vandaag is dat fundament gelegd. Maar de renovatie is pas net begonnen. De parlementen van de Mercosur-landen en de nationale vergaderingen van de Europese lidstaten moeten de interne procedures nog voltooien, terwijl het bedrijfsleven de toeleveringsketens moet herstructureren volgens de nieuwe regels. Wie een onmiddellijk economisch wonder verwacht, zal ongetwijfeld bedrogen uitkomen. De werkelijke veranderingen zullen geleidelijk en ongelijkmatig verlopen.
Niettemin verandert het feit dat het akkoord nu van kracht is de regels van het spel. In een wereld waar multilaterale afspraken steeds vaker wijken voor bilaterale deals en brute kracht, hebben Mercosur en de EU bewezen dat geduld en volharding soms toch zegevieren. De hamvraag blijft nu of beide partijen dit document kunnen transformeren tot een instrument voor niet alleen wederzijds gewin, maar ook voor een echte strategische toenadering die toekomstige politieke verschuivingen kan doorstaan. Het antwoord daarop zal niet in Brussel of Brasilia worden geschreven, maar op de akkers, in de havens en aan de lopende banden van twee continenten die vanaf nu veel hechter met elkaar verbonden zijn dan gisteren.
